📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "अग्" के ६९ परिणाम
अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश १.१.६५ — स्वर्गवर्गः
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ।बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥
अग्नि के और नाम — कृपीटयोनि, ज्वलन, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध।
अमरकोश १.१.६६ — स्वर्गवर्गः
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ।रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥
अग्नि के और नाम — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश २.४.११ — वनौषधिवर्गः
समे शाखालते स्कन्धशाखाशाले शिफाजटे ।शाखाशिफावरोहः स्यान्मूलाच्चाग्रं गता लता ॥
शाखा — शाखा, लता (समानार्थक); मुख्य शाखा — स्कन्धशाखा, शाला; जड़ — शिफा, जटा; शाखा से लटकने वाली जड़ (जैसे बरगद की) — अवरोह; जड़ से ऊपर तक चढ़ी लता भी (अवरोह)।
अमरकोश २.४.१२ — वनौषधिवर्गः
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
वृक्ष का शिखर — शिरस्, अग्र, शिखर (पुं॰ विकल्प से); जड़ — मूल, बुध्न, अंघ्रि (पैर के नाम वाले); सार/गूदा — सार, मज्जा (पुं॰); छाल — त्वच् (स्त्री॰), वल्क, वल्कल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.६६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका ।जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥
अरणी के और नाम — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका, जय। कुड़ा (कुटज) के नाम — कुटज, शक्र, वत्सक, गिरिमल्लिका।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.१११ — वनौषधिवर्गः
लाङ्गली शारदी तोयपिप्पली शकुलादनी ।खराश्वा कारवी दीप्यो मयूरो लोचमस्तकः ॥
जलपीपल के नाम — लांगली, शारदी, तोयपिप्पली, शकुलादनी। अजमोद के नाम — खराश्वा, कारवी, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक।
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.४.१२४ — वनौषधिवर्गः
महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनीति च ।अग्निज्वालासुभिक्षे तु धातकी धातुपुष्पिका ॥
सलई के और नाम — महेरणा, कुन्दुरुकी, सल्लकी, ह्लादिनी। धाय के नाम — अग्निज्वाला, सुभिक्षा, धातकी, धातुपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१३६ — वनौषधिवर्गः
शाकाख्यं पत्रपुष्पादि तण्डुलीयोऽल्पमारिषः ।विशल्याग्निशिखानन्ता फलिनी शक्रपुष्पिका ॥
पत्ते, फूल आदि (खाने योग्य) 'शाक' कहलाते हैं। चौलाई — तण्डुलीय, अल्पमारिष। कलिहारी के नाम — विशल्या, अग्निशिखा, अनन्ता, फलिनी, शक्रपुष्पिका।
अमरकोश २.६.२३ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भूर्दिधिषूरूढा द्विस्तस्या दिधिषुः पतिः ।स तु द्विजोऽग्रे दिधिषूः सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥
दो बार विवाहित स्त्री — पुनर्भू, दिधिषू; उसका पति — दिधिषु। जिस द्विज की प्रधान पत्नी वही हो — अग्रेदिधिषू।
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.५५ — मनुष्यवर्गः
आनाहस्तु निबन्धः स्याद्ग्रहणीरुक्प्रवाहिका ।प्रच्छर्दिका वमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथुः समाः ॥
पेट फूलना/कब्ज़ — आनाह, निबन्ध। संग्रहणी (पेचिश) — ग्रहणी, प्रवाहिका। उल्टी — प्रच्छर्दिका, वमि (स्त्री॰), वमथु (पुं॰)।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.७.४ — ब्रह्मवर्गः
आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः ।विप्रश्च ब्राह्मणोऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः ॥
(इन चारों का नाम) आश्रम (पुं॰/नपुं॰)। ब्राह्मण के नाम — द्विजाति, अग्रजन्मा, भूदेव, वाडव, विप्र, ब्राह्मण। यज्ञ आदि छह कर्मों से युक्त ब्राह्मण — षट्कर्मा।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.२२ — ब्रह्मवर्गः
अग्नित्रयमिदं त्रेता प्रणीतः संस्कृतोऽनलः ।समूह्यः परिचाय्योपचाय्यावग्नौ प्रयोगिणः ॥
इन तीनों अग्नियों का समूह — त्रेता। (मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि — प्रणीत। समूह्य, परिचाय्य, उपचाय्य — ये (विशिष्ट) अग्नि के लिये प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.७.२३ — ब्रह्मवर्गः
यो गार्हपत्यादानीय दक्षिणाग्निः प्रणीयते ।तस्मिन्नानाय्योऽथाग्नायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया ॥
जो दक्षिणाग्नि गार्हपत्य अग्नि से लाकर स्थापित की जाती है — आनाय्य। अग्नि की पत्नी — आग्नायी, स्वाहा, हुतभुक्प्रिया।
अमरकोश २.७.२४ — ब्रह्मवर्गः
ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने ।गायत्रीप्रमुखं छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान् ॥
अग्नि प्रज्वलित करने के समय पढ़ी जाने वाली ऋचा — सामिधेनी, धाय्या। गायत्री आदि — छन्द। हवन के लिये पकाया अन्न — चरु (पुं॰)।
अमरकोश २.७.२६ — ब्रह्मवर्गः
पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नं तु पायसम् ।हव्यकव्ये दैवपित्र्ये अन्ने पात्रं स्रुवादिकम् ॥
दही मिला घी — पृषदाज्य। खीर — परमान्न, पायस। देवताओं का अन्न — हव्य; पितरों का अन्न — कव्य। स्रुवा आदि यज्ञ के बर्तन — पात्र।
अमरकोश २.७.२९ — ब्रह्मवर्गः
सान्नाय्यं हविरग्नौ तु हुतं त्रिषु वषट्कृतम् ।दीक्षान्तोऽवभृथो यज्ञे तत्कर्मार्हं तु यज्ञियम् ॥
हवन-द्रव्य — सान्नाय्य, हविस्। अग्नि में अर्पित — हुत, वषट्कृत (तीनों लिङ्ग)। यज्ञ की समाप्ति का स्नान — अवभृथ। यज्ञ-कर्म के योग्य — यज्ञिय।
अमरकोश २.७.५५ — ब्रह्मवर्गः
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ।मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥
उँगलियों के अग्रभाग — देवतीर्थ; छोटी उँगली की जड़ — कायतीर्थ (प्राजापत्य); अँगूठे और तर्जनी के बीच — पितृतीर्थ; अँगूठे की जड़ — ब्राह्मतीर्थ।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.७.६१ — ब्रह्मवर्गः
तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् ।व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥
विवाह के और नाम — परिणय, उद्वाह, उपयाम, पाणिपीडन। दाम्पत्य-सम्बन्ध — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन, रत।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.७२ — क्षत्रियवर्गः
पुरोगाग्रेसरप्रष्ठाग्रतः सरपुरः सराः ।पुरोगमः पुरोगामी मन्दगामी तु मन्थरः ॥
आगे चलने वाला — पुरोग, अग्रेसर, प्रष्ठ, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम, पुरोगामी। धीरे चलने वाला — मन्दगामी, मन्थर।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश ३.१.५८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परार्ध्याग्रप्राग्रहरप्राग्र्याग्र्याग्रीयमग्रियम् ।श्रेयाञ्श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्सत्तमश्चातिशोभने ॥
श्रेष्ठ के और नाम — परार्ध्य, अग्र, प्राग्रहर, प्राग्र्य, अग्र्य, अग्रीय, अग्रिय। अत्यन्त श्रेष्ठ — श्रेयान्, श्रेष्ठ, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.१.१०८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ।ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि ॥
स्वीकृत के और नाम — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत, उपगत। स्तुति किया हुआ — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित —
अमरकोश ३.३.३४ — नानार्थवर्गः
विपर्यासे विस्तरे च प्रपञ्चः पावके शुचिः ।मास्यमात्ये चाप्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु ॥
प्रपंच — उलट-फेर (छल), विस्तार (संसार)। शुचि — अग्नि; (पुं॰ में) आषाढ़ मास, (परीक्षा में खरा) शुद्ध मन्त्री; (तीनों लिङ्गों में) पवित्र, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.६५ — नानार्थवर्गः
पक्षितार्क्ष्यौ गरुत्मन्तौ शकुन्तौ भासपक्षिणौ ।अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ ॥
गरुत्मान् — पक्षी, गरुड़। शकुन्त — भास पक्षी, कोई भी पक्षी। धूमकेतु — अग्नि, पुच्छल तारा (अपशकुन)। जीमूत — बादल, पर्वत।
अमरकोश ३.३.७६ — नानार्थवर्गः
उदयेऽधिगमे प्राप्तिस्त्रेता त्वग्नित्रये युगे ।वीणाभेदेऽपि महती भूतिर्भस्मनि सम्पदि ॥
प्राप्ति — उन्नति, पाना। त्रेता — तीन अग्नियाँ, त्रेतायुग। महती — (नारद की) वीणा भी (बड़ी भी)। भूति — भस्म, सम्पत्ति।
अमरकोश ३.३.७८ — नानार्थवर्गः
रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः ।जगती जगति च्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥
हेति — सूर्य की किरण, शस्त्र, अग्नि की लपट। जगती — संसार, एक छन्द (48 अक्षर), पृथ्वी।
अमरकोश ३.३.९१ — नानार्थवर्गः
पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते ।निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत् ॥
पुरस्कृत — पूजित, शत्रु द्वारा घेरा गया, आगे किया गया। निवात — आश्रय, वायु-रहित स्थान; और शस्त्रों से न कटने वाला कवच।
अमरकोश ३.३.९७ — नानार्थवर्गः
पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः ।निर्वादो जनवादेऽपि शादो जम्बालशष्पयोः ॥
पाद — किरण, पैर, चौथाई भाग। तमोनुद् (अन्धकार हटाने वाले) — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य। निर्वाद — लोक-निन्दा भी। शाद — कीचड़, नई घास।
अमरकोश ३.३.११२ — नानार्थवर्गः
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।सूर्यवह्नी चित्रभानू भानू रश्मिदिवाकरौ ॥
अवष्टब्ध — सहारा लिया हुआ, निकट भी। प्रसिद्ध — विख्यात, सजा हुआ। चित्रभानु — सूर्य, अग्नि। भानु — किरण, सूर्य।
अमरकोश ३.३.११४ — नानार्थवर्गः
तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ ।प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ ॥
शिखरी — वृक्ष, पर्वत। शिखी — अग्नि, मोर। प्रतियत्न — लालसा, (बन्दी को) पकड़ना (और संस्कार)। सादी —
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१६३ — नानार्थवर्गः
वीर्यं बले प्रभावे च द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये ।धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ भाग्यं कर्मशुभाशुभम् ॥
वीर्य — बल, प्रभाव (और शुक्र)। द्रव्य — योग्य/शुभ, गुणों का आधार (पदार्थ; और धन)। धिष्ण्य — स्थान, घर, नक्षत्र, अग्नि। भाग्य — (पूर्वजन्म का) शुभ-अशुभ कर्म।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२०७ — नानार्थवर्गः
अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि ।बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु ॥
वेला — समुद्र का ज्वार (तट), समय, सीमा। बहुला — कृत्तिका नक्षत्र, गाय। बहुल — अग्नि (पुं॰); कृष्णपक्ष/काला, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.३.२४३ — नानार्थवर्गः
देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ।विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥
वसु (पुं॰) — आठ वसु देवता, अग्नि, किरण; (नपुं॰) रत्न, धन। वेधा — विष्णु भी (ब्रह्मा भी)। आशीः (स्त्री॰) — आशीर्वाद (हित की कामना), साँप का दाँत।
अमरकोश ३.३.२४९ — नानार्थवर्गः
तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रेऽप्यतस्त्रिषु ।विद्वान्विदंश्च बीभत्सो हिंस्रोऽप्यतिशये त्वमी ॥
तेजस् — प्रभाव, कान्ति, बल, वीर्य। (आगे तीनों लिङ्ग।) विद्वान् — जानता हुआ भी। बीभत्स — हिंसक भी (घृणित भी)। (आगे के शब्द) अतिशय के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.३.२६१ — नानार्थवर्गः
प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥
'पुरस्तात्' — पूर्व दिशा, पहले, पुराने समय में, आगे। 'यावत्-तावत्' — सम्पूर्णता, सीमा (जब तक-तब तक), परिमाण (जितना-उतना), निश्चय।
अमरकोश ३.४.७ — अव्ययवर्गः
स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।अतर्किते तु सहसा स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः ॥
सम्बोधन — प्याट्, पाट्, अंग, हे, है, भोः। निकट — समया, निकषा, हिरुक्। अचानक — सहसा। आगे — पुरः, पुरतः, अग्रतः।