🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:28:42 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अतिशय" के ८ परिणाम

अमरकोश १.१.८१ — स्वर्गवर्गः
नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् ॥
निरन्तर के और नाम — नित्य, अनवरत, अजस्र। अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र, उद्गाढ, निर्भर —
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश ३.१.५२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुन्दरं रुचिरं चारु सुषमं साधु शोभनम् ।कान्तं मनोरमं रुच्यं मनोज्ञं मञ्जु मञ्जुलम् ॥
सुन्दर — सुन्दर, रुचिर, चारु, सुषम, साधु, शोभन, कान्त, मनोरम, रुच्य, मनोज्ञ, मंजु, मंजुल।
अमरकोश ३.१.६७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
संसक्ते त्वव्यवहितमपदान्तरमित्यपि ।नेदिष्ठमन्तिकतमं स्याद्दूरं विप्रकृष्टकम् ॥
सटा हुआ (बिना अन्तर) — संसक्त, अव्यवहित, अपदान्तर। सबसे निकट — नेदिष्ठ, अन्तिकतम। दूर — दूर, विप्रकृष्टक।
अमरकोश ३.१.११० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ।क्षेपिष्ठक्षोदिष्ठप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः ॥
खाया हुआ — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त। क्षेपिष्ठ (सबसे शीघ्र), क्षोदिष्ठ (सबसे छोटा), प्रेष्ठ (सबसे प्रिय), वरिष्ठ (सबसे विस्तृत), स्थविष्ठ (सबसे स्थूल), बंहिष्ठ (सबसे अधिक) —
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.३.२४९ — नानार्थवर्गः
तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रेऽप्यतस्त्रिषु ।विद्वान्विदंश्च बीभत्सो हिंस्रोऽप्यतिशये त्वमी ॥
तेजस् — प्रभाव, कान्ति, बल, वीर्य। (आगे तीनों लिङ्ग।) विद्वान् — जानता हुआ भी। बीभत्स — हिंसक भी (घृणित भी)। (आगे के शब्द) अतिशय के अर्थ में —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें