🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:08 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अपने" के १८ परिणाम

अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.१.६६ — स्वर्गवर्गः
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ।रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥
अग्नि के और नाम — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.५.७ — सिंहादिवर्गः
ओतुर्बिडालो मार्जारो वृषदंशक आखुभुक् ।त्रयो गौधारगौधेरगौधेया गोधिकात्मजे ॥
बिल्ली के नाम — ओतु, बिडाल, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुक्। गोह का बच्चा — गौधार, गौधेर, गौधेय।
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.५.२१ — सिंहादिवर्गः
कर्करेटुः करेटुः स्यात्कृकणक्रकरौ समौ ।वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि ॥
करेटु (एक पक्षी) — कर्करेटु, करेटु; तीतर-भेद — कृकण, क्रकर; कोयल के नाम — वनप्रिय, परभृत, कोकिल, पिक।
अमरकोश २.६.२७ — मनुष्यवर्गः
तदा कौलटिनेयोऽस्याः कौलटेयोऽपि चात्मजः ।आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी ॥
तब उसका पुत्र — कौलटिनेय, कौलटेय भी। पुत्र के नाम — आत्मज, तनय, सूनु, सुत, पुत्र। और स्त्रीलिंग में ये ही (आत्मजा, तनया, सूनू, सुता, पुत्री) —
अमरकोश २.६.१४१ — मनुष्यवर्गः
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् ॥
दर्पण (शीशा) — दर्पण, मुकुर, आदर्श। पंखा — व्यजन, तालवृन्तक।
अमरकोश २.८.९ — क्षत्रियवर्गः
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
अन्तःपुर के नपुंसक सेवक — शण्ढ, वर्षवर। सेवक — सेवक, अर्थी, अनुजीवी। अपने राज्य से सटा राजा — शत्रु (स्वाभाविक); उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) — मित्र।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.८७ — वैश्यवर्गः
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥
सौ पल — तुला (स्त्री॰)। बीस तुला — भार। दस भार — आचित; एक गाड़ी भर बोझ — आचित (शाकट भार)।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
अमरकोश ३.३.१११ — नानार्थवर्गः
अतस्त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितम्मन्यगर्वितौ ।ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽथावलम्बितः ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) समुन्नद्ध — अपने को पण्डित मानने वाला, घमण्डी। ब्रह्मबन्धु — (नीच) ब्राह्मण के लिये निन्दा-सूचक, ब्राह्मण का नाम-निर्देश। अवलम्बित —
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें