📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "अरु" के ११ परिणाम
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.५.१६ — धीवर्गः
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः ।अव्यक्तरागस्त्वरुणः श्वेतरक्तस्तु पाटलः ॥
लाल रंग के नाम — लोहित, रोहित, रक्त। गहरा लाल — शोण, कोकनदच्छवि (लाल कमल जैसा)। हल्का लाल — अरुण। सफ़ेद-लाल (गुलाबी) — पाटल।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.७५ — वनौषधिवर्गः
सैरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरबकोऽरुणे ।पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन्सहचरी द्वयोः ॥
झिण्टी का सामान्य नाम — सैरेयक; लाल झिण्टी — कुरबक; पीली झिण्टी — कुरण्टक, सहचरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश ३.१.८२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चावचं नैकभेदमुच्चण्डमविलम्बितम् ।अरुन्तुदस्तु मर्मस्पृगबाधं तु निरर्गलम् ॥
अनेक प्रकार का (ऊँचा-नीचा) — उच्चावच, नैकभेद। शीघ्र — उच्चण्ड, अविलम्बित। मर्म को चोट पहुँचाने वाला — अरुन्तुद, मर्मस्पृक्। बिना रुकावट — अबाध, निरर्गल।
अमरकोश ३.३.३५ — नानार्थवर्गः
अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम् ।प्रसन्ने भल्लुकेऽप्यच्छो गुच्छः स्तबकहारयोः ॥
रुचि (स्त्री॰) — आसक्ति, इच्छा, किरण (और शोभा)। अच्छ — स्वच्छ, भालू भी। गुच्छ — फूलों का गुच्छा, हार।
अमरकोश ३.३.५५ — नानार्थवर्गः
अरुणो भास्करेऽपि स्याद्वर्णभेदेऽपि च त्रिषु ।स्थाणुः शर्वेऽप्यथ द्रोणः काकेऽप्याजौ रवे रणः ॥
अरुण — सूर्य भी (सूर्य का सारथि भी); लाल रंग (तीनों लिङ्ग)। स्थाणु — शिव भी (ठूँठ भी)। द्रोण — कौआ भी (एक माप और द्रोणाचार्य भी)। रण — युद्ध, शब्द।
अमरकोश ३.३.१९७ — नानार्थवर्गः
शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् ।गौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥
शार्वर — घना अँधेरा (नपुं॰); हिंसक (तीनों लिङ्ग)। गौर — लालिमा लिये, सफ़ेद, पीला। अरुष्कर — घाव करने वाला भी (भिलावाँ भी)।