📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "अर्क" के १५ परिणाम
अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश ३.३.४ — नानार्थवर्गः
उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्कोऽङ्कापवादयोः ।तक्षको नागवर्द्धक्योरर्कः स्फटिकसूर्ययोः ॥
अंक — गोद, चिह्न। कलंक — धब्बा, निन्दा। तक्षक — एक नाग, बढ़ई। अर्क — स्फटिक, सूर्य।
अमरकोश ३.३.२५ — नानार्थवर्गः
आशुगौ वायुविशिखौ शरार्कविहगाः खगाः ।पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च पूगः क्रमुकवृन्दयोः ॥
आशुग — वायु, बाण। खग — बाण, सूर्य, पक्षी। पतंग — पक्षी, सूर्य (और पतंगा)। पूग — सुपारी, समूह।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.९७ — नानार्थवर्गः
पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः ।निर्वादो जनवादेऽपि शादो जम्बालशष्पयोः ॥
पाद — किरण, पैर, चौथाई भाग। तमोनुद् (अन्धकार हटाने वाले) — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य। निर्वाद — लोक-निन्दा भी। शाद — कीचड़, नई घास।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१७२ — नानार्थवर्गः
अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ ।ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः ॥
अद्रि — वृक्ष, पर्वत, सूर्य। पयोधर — स्त्री का स्तन, बादल। वृत्र — अन्धकार, शत्रु, वृत्रासुर। कर — राजकर, हाथ, किरण।
अमरकोश ३.३.१८३ — नानार्थवर्गः
यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु ।शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु ॥
हरि (पुं॰) — यम, वायु, इन्द्र, चन्द्रमा, सूर्य, विष्णु, सिंह, किरण, घोड़ा, तोता, साँप, बन्दर, मेंढक; पीला-भूरा (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२१८ — नानार्थवर्गः
अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः ।भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु ॥
अवि — पर्वत, भेड़, सूर्य। हव — आज्ञा, बुलावा, यज्ञ। भाव — सत्ता (होना), स्वभाव, अभिप्राय, चेष्टा, आत्मा, जन्म।
अमरकोश ३.३.२५१ — नानार्थवर्गः
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः ।द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके ॥
बर्ह — पत्ता भी (मोरपंख भी)। ग्रह — आग्रह (हठ), ग्रहण (उपराग), सूर्य आदि ग्रह। निर्यूह — द्वार, शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी (दीवार में निकला)।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।