🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:34 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अल" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.२२ — कालवर्गः
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ।मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ॥
वर्ष के नाम — संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन (पुं॰/नपुं॰), शरद्, समा। (मनुष्य के) एक मास का पितरों का एक दिन-रात, और एक वर्ष का देवताओं का एक दिन-रात होता है।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.६.२६ — शब्दादिवर्गः
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ।निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि ॥
(मर्मर) वस्त्रों और पत्तों की ध्वनि है। आभूषणों की झंकार — शिंजित, निक्वाण, निक्वण, क्वाण, क्वण, क्वणन।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.८.३ — पातालभोगिवर्गः
अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः ।ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसं क्षीणोऽन्धतमसं तमः ॥
अन्धकार के नाम — अन्धकार (पुं॰/नपुं॰), ध्वान्त, तमिस्र, तिमिर, तमस्। घना अन्धकार 'अन्धतमस' और हल्का अन्धकार 'अवतमस' कहलाता है।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.६ — पातालभोगिवर्गः
मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः ।सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥
चितकबरा साँप — मालुधान, मातुलाहि; केंचुली छोड़ा हुआ साँप — निर्मुक्त, मुक्तकंचुक। साँप के नाम — सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजंग, अहि, भुजंगम।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.२८ — वारिवर्गः
पद्माकरस्तडागोऽस्त्री कासारः सरसी सरः ।वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका ॥
कमलों वाला बड़ा तालाब — पद्माकर, तडाग (पुं॰/नपुं॰); सरोवर — कासार, सरसी, सरस्; छोटा तालाब — वेशन्त, पल्वल, अल्पसरस्; बावड़ी — वापी, दीर्घिका।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.२.१३ — पुरवर्गः
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ।गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥
बाहरी द्वार के पास का बरामदा — प्रघाण, प्रघण, अलिन्द; चौखट/देहरी — गृहावग्रहणी, देहली; आँगन — अंगण, चत्वर, अजिर।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.४.१३६ — वनौषधिवर्गः
शाकाख्यं पत्रपुष्पादि तण्डुलीयोऽल्पमारिषः ।विशल्याग्निशिखानन्ता फलिनी शक्रपुष्पिका ॥
पत्ते, फूल आदि (खाने योग्य) 'शाक' कहलाते हैं। चौलाई — तण्डुलीय, अल्पमारिष। कलिहारी के नाम — विशल्या, अग्निशिखा, अनन्ता, फलिनी, शक्रपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१५६ — वनौषधिवर्गः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ।चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्विन्द्रवारुणी ॥
कड़वी तुम्बी — इक्ष्वाकु, कटुतुम्बी; लौकी — तुम्बी, अलाबू (समानार्थक); जंगली ककड़ी — चित्रा, गवाक्षी, गोडुम्बा; इन्द्रायण — विशाला, इन्द्रवारुणी।
अमरकोश २.५.१५ — सिंहादिवर्गः
नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे ।वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके ॥
कीड़ा — नीलंगु, कृमि; कनखजूरा — कर्णजलौका, शतपदी; रोयेंदार कीड़ा (इल्ली) — वृश्चिक, शूककीट; बिच्छू — अलि, द्रुण, वृश्चिक।
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.५.३१ — सिंहादिवर्गः
समौ पतङ्गशलभौ खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ।मधुव्रतो मधुकरो मधुलिण्मधुपालिनः ॥
पतंगा — पतंग, शलभ; जुगनू — खद्योत, ज्योतिरिंगण; भौंरे के नाम — मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अली —
अमरकोश २.५.३२ — सिंहादिवर्गः
द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः ।मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक् ॥
भौंरे के और नाम — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर, अलि। मोर के नाम — मयूर, बर्हिण, बर्ही, नीलकण्ठ, भुजंगभुक् —
अमरकोश २.५.३९ — सिंहादिवर्गः
स्त्री पक्षतिः पक्षमूलं चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियौ ।प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः ॥
पंख की जड़ — पक्षति (स्त्री॰), पक्षमूल; चोंच — चंचु, त्रोटि (दोनों स्त्री॰)। प्रडीन, उड्डीन, सण्डीन — ये पक्षियों की उड़ान के प्रकार हैं।
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.४८ — मनुष्यवर्गः
स्यादेडे बधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुणिः ।पृश्निरल्पतनौ श्रोणः पङ्गौ मुण्डस्तु मुण्डिते ॥
बहरा — एड, बधिर; कुबड़ा — कुब्ज, गडुल; टेढ़े हाथ वाला — कुकर, कुणि; छोटे शरीर वाला — पृश्नि; लँगड़ा — पंगु, श्रोण; मुँडे सिर वाला — मुण्ड, मुण्डित।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१०२ — मनुष्यवर्गः
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलङ्क्रिया ।अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ॥
चमकने वाला (शोभायमान) — विभ्राज्, भ्राजिष्णु, रोचिष्णु। सजाना — भूषा, अलंक्रिया। गहना — अलंकार, आभरण, परिष्कार, विभूषण —
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१०६ — मनुष्यवर्गः
हारो मुक्तावली देवच्छन्दोऽसौ शतयष्टिका ।हारभेदा यष्टिभेदाद्गुच्छगुच्छार्धगोस्तनाः ॥
मोतियों का हार — हार, मुक्तावली। सौ लड़ियों वाला हार — देवच्छन्द। लड़ियों की संख्या से हार के भेद — गुच्छ (32 लड़ी), गुच्छार्ध (24 लड़ी), गोस्तन (4 लड़ी)।
अमरकोश २.६.११२ — मनुष्यवर्गः
वाल्कं क्षौमादि फालं तु कार्पासं बादरं च तत् ।कौशेयं कृमिकोशोत्थं राङ्कवं मृगरोमजम् ॥
छाल से बना (अलसी आदि का) वस्त्र — वाल्क; कपास का — फाल, कार्पास, बादर; रेशम-कीट के कोश से बना — कौशेय (रेशमी); हिरण के रोएँ से बना (ऊनी) — रांकव।
अमरकोश २.६.११४ — मनुष्यवर्गः
पत्रोर्णं धौतकौशेयं बहुमूल्यं महाधनम् ।क्षौमं दुकूलं स्याद्द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥
धुला रेशमी वस्त्र — पत्रोर्ण, धौतकौशेय। बहुमूल्य वस्त्र — बहुमूल्य, महाधन। बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र — क्षौम, दुकूल। ओढ़ा हुआ — निवीत, प्रावृत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.७.२५ — ब्रह्मवर्गः
आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः ।धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा ॥
गरम उबले दूध में दही मिलाने से जो (छेना) बनता है — आमिक्षा। मृगचर्म से बना (यज्ञाग्नि का) पंखा — धवित्र।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६८ — क्षत्रियवर्गः
कृतहस्तः सुप्रयोगविशिखः कृतपुङ्खवत् ।अपराद्धपृषत्कोऽसौ लक्ष्याद्यश्च्युतसायकः ॥
धनुर्विद्या में सधे हाथ वाला — कृतहस्त, सुप्रयोगविशिख, कृतपुंख। जिसका बाण लक्ष्य से चूक जाए — अपराद्धपृषत्क।
अमरकोश २.८.७४ — क्षत्रियवर्गः
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ।जैत्रस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति ॥
जिसे जीता जा सके — जय्य। जिसे (केवल) जीतना चाहिये — जेय। जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे — जैत्र, जेता।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.८ — वैश्यवर्गः
मौद्गीनकौद्रवीणादि शेषधान्योद्भवक्षमम् ।शाकक्षेत्रादिके शाकशाकटं शाकशाकिनम् ॥
बाकी अनाजों के योग्य खेत — मौद्गीन (मूँग का), कौद्रवीण (कोदों का) आदि। साग-सब्ज़ी का खेत — शाकशाकट, शाकशाकिन।
अमरकोश २.९.२० — वैश्यवर्गः
क्षवः क्षुताभिजननो राजिका कृष्णिकासुरी ।स्त्रियौ कङ्गुप्रियङ्गू द्वे अतसी स्यादुमा क्षुमा ॥
राई (काली सरसों) — क्षव, क्षुताभिजनन (छींक लाने वाली), राजिका, कृष्णिका, आसुरी। कँगनी — कंगु, प्रियंगु (स्त्री॰)। अलसी — अतसी, उमा, क्षुमा।
अमरकोश २.९.२४ — वैश्यवर्गः
ऋद्धमावसितं धान्यं पूतं तु बहुलीकृतम् ।माषादयः शमीधान्ये शूकधान्ये यवादयः ॥
(भूसा अलग करके) ढेर किया अनाज — ऋद्ध, आवसित। (हवा में) ओसाया हुआ साफ़ अनाज — पूत, बहुलीकृत। उड़द आदि — फली वाले अनाज (शमीधान्य); जौ आदि — सींकुर वाले अनाज (शूकधान्य)।
अमरकोश २.९.३० — वैश्यवर्गः
अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ।हसन्यप्यथ न स्त्री स्यादङ्गारोऽलातमुल्मुकम् ॥
अँगीठी — अंगारधानिका, अंगारशकटी, हसन्ती, हसनी। अंगारा — अंगार (पुं॰/नपुं॰)। जलती लकड़ी (लुकाठी) — अलात, उल्मुक।
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश २.९.३३ — वैश्यवर्गः
ऋजीषं पिष्टपचनं कंसोऽस्त्री पानभाजनम् ।कुतूः कृत्तेः स्नेहपात्रं सैवाल्पा कुतुपः पुमान् ॥
आटा भूनने का तवा/कड़ाही — ऋजीष, पिष्टपचन। पीने का कटोरा — कंस (पुं॰/नपुं॰), पानभाजन। चमड़े का तेल-घी पात्र (कुप्पा) — कुतू; छोटा कुप्पा — कुतुप (पुं॰)।
अमरकोश २.९.८९ — वैश्यवर्गः
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके ॥
कुडव, प्रस्थ आदि — अलग-अलग आयतन के माप हैं। चौथाई भाग — पाद। हिस्सा — अंश, भाग, वण्टक।
अमरकोश २.९.९६ — वैश्यवर्गः
अलङ्कारसुवर्णं यच्छृङ्गीकनकमित्यदः ।दुर्वर्णं रजतं रूप्यं खर्जूरं श्वेतमित्यपि ॥
गहनों का सोना — शृंगीकनक। चाँदी — दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, खर्जूर, श्वेत।
अमरकोश २.१०.१८ — शूद्रवर्गः
पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ।मान्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ॥
दूसरे के द्वारा पाला गया — पराचित, परिस्कन्द, परजात, परैधित। आलसी — मन्द, तुन्दपरिमृज (पेट सहलाने वाला), आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश ३.१.१४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।लक्ष्मीवान्लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्स्निग्धस्तु वत्सलः ॥
जो सत्कारपूर्वक अलंकृत कन्या का दान करे — कूकुद। लक्ष्मीवान् — लक्ष्मीवान्, लक्ष्मण, श्रील, श्रीमान्। स्नेहशील — स्निग्ध, वत्सल।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.२४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कम्रः कामयिताभीकः कमनः कामनोऽभिकः ।विधेयो विनयग्राही वचनेस्थित आश्रवः ॥
कामी के और नाम — कम्र, कामयिता, अभीक, कमन, कामन, अभिक। आज्ञाकारी — विधेय, विनयग्राही, वचनेस्थित, आश्रव।
अमरकोश ३.१.२९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उत्पतिष्णुस्तूत्पतितालङ्करिष्णुस्तु मण्डनः ।भूष्णुर्भविष्णुर्भविता वर्तिष्णुर्वर्तनः समौ ॥
ऊपर उड़ने वाला — उत्पतिष्णु, उत्पतिता। सजने वाला — अलंकरिष्णु, मण्डन। होने वाला — भूष्णु, भविष्णु, भविता। रहने/बरतने वाला — वर्तिष्णु, वर्तन।
अमरकोश ३.१.६० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वड्रोरुविपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥
विशाल के और नाम — वड्र, उरु, विपुल। मोटा — पीन, पीवा, स्थूल, पीवर। छोटा/बारीक — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु।
अमरकोश ३.१.६१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।अत्यल्पेऽल्पिष्ठमल्पीयः कनीयोऽणीय इत्यपि ॥
थोड़ा अंश — मात्रा, त्रुटि (स्त्री॰); लव, लेश, कण, अणु (पुं॰)। अत्यन्त अल्प — अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, कनीयस्, अणीयस्।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.१२ — नानार्थवर्गः
शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णेऽपि गैरिकम् ।पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते ॥
शालावृक — बन्दर, सियार, कुत्ता। गैरिक — सोना भी (गेरू भी)। व्यलीक — पीड़ा भी (अप्रिय/झूठ भी)। अलीक — अप्रिय, असत्य।
अमरकोश ३.३.२३ — नानार्थवर्गः
मृद्भाण्डेऽप्युष्ट्रिका मन्थे खजको रसदर्वके ।मयूखस्त्विट्करज्वालास्वलिबाणौ शिलीमुखौ ॥
उष्ट्रिका — मिट्टी का बर्तन भी (ऊँटनी भी)। खजक — मथानी, कलछी। मयूख — कान्ति, किरण, ज्वाला। शिलीमुख — भौंरा, बाण।
अमरकोश ३.३.३३ — नानार्थवर्गः
मूल्ये पूजाविधावर्घोऽहोदुःखव्यसनेष्वघम् ।त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः काचाः शिक्यभृद्भेददृग्रुजः ॥
अर्घ — मूल्य, पूजा-विधि (अर्घ्य)। अघ — पाप, दुःख, विपत्ति। लघु — प्रिय, थोड़ा/हल्का (तीनों लिङ्ग)। काच — छींका, (मिट्टी का) भेद, आँख का एक रोग (और काँच)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें