🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:17:19 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अलग" के ४३ परिणाम

अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.२२ — कालवर्गः
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ।मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ॥
वर्ष के नाम — संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन (पुं॰/नपुं॰), शरद्, समा। (मनुष्य के) एक मास का पितरों का एक दिन-रात, और एक वर्ष का देवताओं का एक दिन-रात होता है।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.६.२६ — शब्दादिवर्गः
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ।निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि ॥
(मर्मर) वस्त्रों और पत्तों की ध्वनि है। आभूषणों की झंकार — शिंजित, निक्वाण, निक्वण, क्वाण, क्वण, क्वणन।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.८.३ — पातालभोगिवर्गः
अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः ।ध्वान्ते गाढेऽन्धतमसं क्षीणोऽन्धतमसं तमः ॥
अन्धकार के नाम — अन्धकार (पुं॰/नपुं॰), ध्वान्त, तमिस्र, तिमिर, तमस्। घना अन्धकार 'अन्धतमस' और हल्का अन्धकार 'अवतमस' कहलाता है।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.६ — पातालभोगिवर्गः
मालुधानो मातुलाहिर्निर्मुक्तो मुक्तकञ्चुकः ।सर्पः पृदाकुर्भुजगो भुजङ्गोऽहिर्भुजङ्गमः ॥
चितकबरा साँप — मालुधान, मातुलाहि; केंचुली छोड़ा हुआ साँप — निर्मुक्त, मुक्तकंचुक। साँप के नाम — सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजंग, अहि, भुजंगम।
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.३९ — सिंहादिवर्गः
स्त्री पक्षतिः पक्षमूलं चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियौ ।प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः ॥
पंख की जड़ — पक्षति (स्त्री॰), पक्षमूल; चोंच — चंचु, त्रोटि (दोनों स्त्री॰)। प्रडीन, उड्डीन, सण्डीन — ये पक्षियों की उड़ान के प्रकार हैं।
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१०६ — मनुष्यवर्गः
हारो मुक्तावली देवच्छन्दोऽसौ शतयष्टिका ।हारभेदा यष्टिभेदाद्गुच्छगुच्छार्धगोस्तनाः ॥
मोतियों का हार — हार, मुक्तावली। सौ लड़ियों वाला हार — देवच्छन्द। लड़ियों की संख्या से हार के भेद — गुच्छ (32 लड़ी), गुच्छार्ध (24 लड़ी), गोस्तन (4 लड़ी)।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.७.२५ — ब्रह्मवर्गः
आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः ।धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा ॥
गरम उबले दूध में दही मिलाने से जो (छेना) बनता है — आमिक्षा। मृगचर्म से बना (यज्ञाग्नि का) पंखा — धवित्र।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६८ — क्षत्रियवर्गः
कृतहस्तः सुप्रयोगविशिखः कृतपुङ्खवत् ।अपराद्धपृषत्कोऽसौ लक्ष्याद्यश्च्युतसायकः ॥
धनुर्विद्या में सधे हाथ वाला — कृतहस्त, सुप्रयोगविशिख, कृतपुंख। जिसका बाण लक्ष्य से चूक जाए — अपराद्धपृषत्क।
अमरकोश २.९.८ — वैश्यवर्गः
मौद्गीनकौद्रवीणादि शेषधान्योद्भवक्षमम् ।शाकक्षेत्रादिके शाकशाकटं शाकशाकिनम् ॥
बाकी अनाजों के योग्य खेत — मौद्गीन (मूँग का), कौद्रवीण (कोदों का) आदि। साग-सब्ज़ी का खेत — शाकशाकट, शाकशाकिन।
अमरकोश २.९.२४ — वैश्यवर्गः
ऋद्धमावसितं धान्यं पूतं तु बहुलीकृतम् ।माषादयः शमीधान्ये शूकधान्ये यवादयः ॥
(भूसा अलग करके) ढेर किया अनाज — ऋद्ध, आवसित। (हवा में) ओसाया हुआ साफ़ अनाज — पूत, बहुलीकृत। उड़द आदि — फली वाले अनाज (शमीधान्य); जौ आदि — सींकुर वाले अनाज (शूकधान्य)।
अमरकोश २.९.८९ — वैश्यवर्गः
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके ॥
कुडव, प्रस्थ आदि — अलग-अलग आयतन के माप हैं। चौथाई भाग — पाद। हिस्सा — अंश, भाग, वण्टक।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.६४ — नानार्थवर्गः
सेतौ च वरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये ।देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौ नदार्णवौ ॥
वरण — बाँध/पुल भी (एक वृक्ष भी)। वेणी — नदियों का संगम (एक नदी), गुँथी चोटी। विवस्वान् — देवता, सूर्य। सरस्वान् — नद (बड़ी नदी), समुद्र।
अमरकोश ३.३.१३५ — नानार्थवर्गः
समानाः सत्समैके स्युः पिशुनौ खलसूचकौ ।हीनन्यूनावूनगर्ह्यौ वेगिशूरौ तरस्विनौ ॥
समान — सज्जन, बराबर, एक। पिशुन — दुष्ट, चुगलख़ोर। हीन, न्यून — कम, निन्दनीय। तरस्वी — वेगवान्, शूरवीर।
अमरकोश ३.३.१५८ — नानार्थवर्गः
व्यसनान्यशुभं दैवं विपदित्यनयास्त्रयः ।अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि ॥
अनय — विपत्ति, अशुभ, भाग्य (दुर्भाग्य)। अत्यय — उल्लंघन, कष्ट, दोष, दण्ड (और नाश)। विपत्ति के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१८४ — नानार्थवर्गः
शर्करा कर्परांशेऽपि यात्रा स्याद्यापने गतौ ।इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः ॥
शर्करा — ठीकरे का टुकड़ा (कंकड़) भी (शक्कर भी)। यात्रा — (समय) बिताना, जाना (और उत्सव)। इरा — पृथ्वी, वाणी, मदिरा, जल। तन्द्रा — नींद, (थकान से) ऊँघना।
अमरकोश ३.३.२४९ — नानार्थवर्गः
तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रेऽप्यतस्त्रिषु ।विद्वान्विदंश्च बीभत्सो हिंस्रोऽप्यतिशये त्वमी ॥
तेजस् — प्रभाव, कान्ति, बल, वीर्य। (आगे तीनों लिङ्ग।) विद्वान् — जानता हुआ भी। बीभत्स — हिंसक भी (घृणित भी)। (आगे के शब्द) अतिशय के अर्थ में —
अमरकोश ३.४.३ — अव्ययवर्गः
पृथग्विनान्तरेणर्ते हिरुङ्नाना च वर्जने ।यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्ये तु चिच्चन ॥
बिना/अलग — पृथक्, विना, अन्तरेण, ऋते, हिरुक्, नाना। कारण — यत्-तत् (क्योंकि-इसलिये), यतः-ततः। अपूर्णता (कोई-कोई) — चित्, चन (कश्चित्, कदाचन)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें