🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:24:03 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अवन" के ८ परिणाम

अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.८ — वनौषधिवर्गः
फुल्लश्चैते विकसिते स्युरवन्ध्यादयस्त्रिषु ।स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥
फुल्ल — ये सब 'खिले हुए' के नाम हैं; 'अवन्ध्य' आदि शब्द तीनों लिङ्गों में होते हैं। ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) — स्थाणु (पुं॰ विकल्प से), ध्रुव, शंकु; छोटी शाखाओं और जड़ों वाला पौधा (झाड़ी) — क्षुप।
अमरकोश २.६.४५ — मनुष्यवर्गः
अवटीटोऽवनाटश्चावभ्रटो नतनासिके ।केशवः केशिकः केशी वलिनो वलिभः समौ ॥
चपटी नाक वाला — अवटीट, अवनाट, अवभ्रट, नतनासिक। सुन्दर/घने बालों वाला — केशव, केशिक, केशी। झुर्रियों वाला — वलिन, वलिभ।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश ३.१.६९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चप्रांशून्नतोदग्रोच्छ्रितास्तुङ्गेऽथ वामने ।न्यङ्नीचखर्वह्रस्वाः स्युरवाग्रेऽवनतानते ॥
ऊँचा — उच्च, प्रांशु, उन्नत, उदग्र, उच्छ्रित, तुंग। नाटा/नीचा — वामन, न्यक्, नीच, खर्व, ह्रस्व। झुका हुआ — अवाग्र, अवनत, आनत।
अमरकोश ३.२.४ — सङ्कीर्णवर्गः
वशक्रिया संवननं मूलकर्म तु कार्मणम् ।विधूननं विधुवनं तर्पणं प्रीणनावनम् ॥
वशीकरण — वशक्रिया, संवनन। जड़ी-बूटियों से टोटका — मूलकर्म, कार्मण। हिलाना — विधूनन, विधुवन। तृप्त करना — तर्पण, प्रीणन, अवन।
अमरकोश ३.२.२७ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रतिबन्धः प्रविष्टम्भोऽवनायस्तु निपातनम् ।उपलम्भस्त्वनुभवः समालम्भो विलेपनम् ॥
रुकावट — प्रतिबन्ध, प्रविष्टम्भ। नीचे गिराना — अवनाय, निपातन। अनुभव — उपलम्भ, अनुभव। (केसर आदि का) लेप — समालम्भ, विलेपन।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें