📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "अवस" के २५ परिणाम
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.४.३१ — कालवर्गः
विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः ॥
समय-विशेष की अवस्था 'विशेष' कहलाती है। सत्त्व, रज और तम — ये (तीन) गुण हैं। जन्म के नाम — जनुस्, जनन, जन्म, जनि, उत्पत्ति, उद्भव।
अमरकोश १.७.३९ — नाट्यवर्गः
अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे ।स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥
क्रूर दृष्टि 'अदृष्टि' कहलाती है। स्वभाव के नाम — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग। काँपना — वेपथु —
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.६८ — मनुष्यवर्गः
नासामलं तु सिङ्घाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् ।मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥
नाक का मैल — सिंघाण। कान का मैल — पिंजूष। पेशाब — मूत्र, प्रस्राव। मल — उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत् —
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश ३.१.८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः ।दक्षिणे सरलोदारौ सुकलो दातृभोक्तरि ॥
उदास मन वाला — दुर्मना, विमना, अन्तर्मना। उत्कण्ठित — उत्क, उन्मना। सरल-स्वभाव — दक्षिण, सरल, उदार। दान देने और भोगने वाला — सुकल।
अमरकोश ३.१.५६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्णिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम् ।असारं फल्गु शून्यं तु वशिकं तुच्छरिक्तके ॥
साफ़ किया हुआ — निर्णिक्त, शोधित, मृष्ट, निःशोध्य, अनवस्कर। सार-हीन — असार, फल्गु। ख़ाली — शून्य, वशिक, तुच्छ, रिक्तक।
अमरकोश ३.१.८६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वेल्लितप्रेङ्खिताधूतचलिताकम्पिता धुते ।नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः ॥
हिलाया/कँपाया हुआ — वेल्लित, प्रेंखित, आधूत, चलित, आकम्पित, धुत। फेंका/प्रेरित — नुत्त, नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त, ईरित।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.२.२४ — सङ्कीर्णवर्गः
लवोऽभिलावो लवने निष्पावः पवने पवः ।प्रस्तावः स्यादवसरस्त्रसरः सूत्रवेष्टनम् ॥
(फ़सल) काटना — लव, अभिलाव, लवन। (अनाज) ओसाना — निष्पाव, पव, पवन। अवसर — प्रस्ताव, अवसर। (करघे में) धागा लपेटना — त्रसर, सूत्रवेष्टन।
अमरकोश ३.२.३८ — सङ्कीर्णवर्गः
निष्ठ्यूतिर्निष्ठेवननिष्ठीवनमित्यभिन्नानि ।जवने जूतिः सातिस्त्ववसाने स्यादथ ज्वरे जूर्तिः ॥
थूकना — निष्ठ्यूति, निष्ठेवन, निष्ठीवन (समानार्थक)। वेग — जवन, जूति। समाप्ति — अवसान, साति। ज्वर — जूर्ति।
अमरकोश ३.३.५० — नानार्थवर्गः
काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु ।स्याद्भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने ॥
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) — डण्डा (तना), बाण, निन्दित, वर्ग (अध्याय), अवसर, जल। भाण्ड — घोड़े का आभूषण, बर्तन, व्यापारी की पूँजी।
अमरकोश ३.३.७४ — नानार्थवर्गः
विस्तारवल्लयोर्व्रततिर्वसती रात्रिवेश्मनोः ।क्षयार्चयोरपचितिः सातिर्दानावसानयोः ॥
व्रतति — फैलाव, लता। वसति — रात, निवास। अपचिति — क्षय, पूजा। साति — दान, अन्त।
अमरकोश ३.३.१५५ — नानार्थवर्गः
पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ।तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥
पर्जन्य — बरसने वाला बादल, इन्द्र। अर्य — स्वामी, वैश्य। तिष्य — पुष्य नक्षत्र, कलियुग। पर्याय — अवसर, क्रम (और समानार्थक शब्द)।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.३.१७६ — नानार्थवर्गः
मखेषु यूपखण्डेऽपि स्वरुर्गुह्येऽप्यवस्करः ।आडम्बरस्तूर्यरवे गजेन्द्राणां च गर्जिते ॥
स्वरु — यज्ञ, यूप का टुकड़ा (और वज्र, बाण)। अवस्कर — गुप्तांग भी (मल/कूड़ा भी)। आडम्बर — तुरही/नगाड़े की ध्वनि, हाथियों की चिंघाड़ (और दिखावा)।
अमरकोश ३.३.१९६ — नानार्थवर्गः
छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च ।मुस्तेऽपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम् ॥
(अन्तर —) छिद्र, अपना (आत्मीय), बिना, बाहर, अवसर, मध्य, अन्तरात्मा। पिठर — नागरमोथा भी (हाँडी भी)। नागर — राजकसेरू भी (सोंठ भी, नागरिक भी)।
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२२७ — नानार्थवर्गः
पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ।दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥
अपदेश — बहाना (व्याज), लक्ष्य, कारण। कुश — जल भी (कुश घास भी)। दशा — अनेक प्रकार की अवस्था (और बत्ती)। आशा — लम्बी इच्छा (आस) भी (दिशा भी)।
अमरकोश ३.४.१८ — अव्ययवर्गः
अस्ति सत्वे रुषोक्तावु ऊं प्रश्नेऽनुनये त्वयि ।हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ ॥
होना — अस्ति। क्रोध के वचन — उ। प्रश्न — ऊम्। मनाना/सम्बोधन — अयि। तर्क — हुम्। रात का अन्त (भोर) — उषा। नमस्कार — नमः।