🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:33:13 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "अशोक" के १० परिणाम

अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश २.४.२ — वनौषधिवर्गः
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् ।अमात्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका ॥
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन — आराम, उपवन; मन्त्रियों और गणिकाओं के घर का उपवन — वृक्षवाटिका।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.६४ — वनौषधिवर्गः
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ।बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥
चम्पा की कली — गन्धफली; मौलसिरी के नाम — केसर, बकुल; अशोक के नाम — वंजुल, अशोक; अनार के नाम — करक, दाडिम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.८५ — वनौषधिवर्गः
एकाष्ठीला पापचेली प्राचीना वनतिक्तिका ।कटुः कटम्भराशोकरोहिणी कटुरोहिणी ॥
पाठा के और नाम — एकाष्ठीला, पापचेली, प्राचीना, वनतिक्तिका। कुटकी के नाम — कटु, कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी —
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.१०.४२ — शूद्रवर्गः
मैरेयमासवः सीधुर्मेन्दको जगलः समौ ।सन्धानं स्यादभिषवः किण्वं पुंसि तु नग्नहूः ॥
गन्ने आदि से बनी मदिरा — मैरेय, आसव, सीधु। मदिरा की तलछट — मेदक, जगल। (मदिरा) बनाने की क्रिया — सन्धान, अभिषव। ख़मीर (बीज) — किण्व, नग्नहू (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.१५५ — नानार्थवर्गः
पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ।तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥
पर्जन्य — बरसने वाला बादल, इन्द्र। अर्य — स्वामी, वैश्य। तिष्य — पुष्य नक्षत्र, कलियुग। पर्याय — अवसर, क्रम (और समानार्थक शब्द)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें