🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:05:38 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "आज" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.५८ — स्वर्गवर्गः
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः ।व्योमयानं विमानोऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥
वज्र के और नाम — शतकोटि, स्वरु, शम्ब, दम्भोलि, अशनि (पुं॰/स्त्री॰)। आकाश-रथ के नाम — व्योमयान, विमान (पुं॰/नपुं॰)। नारद आदि 'सुरर्षि' (देवर्षि) कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.११ — दिग्वर्गः
शम्पाशतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा ।तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि ॥
बिजली के नाम — शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा, तडित्, सौदामिनी, विद्युत्, चंचला, चपला।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.६.२३ — शब्दादिवर्गः
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्वनृतं वचः ॥
सुनने योग्य, हृदय को प्रिय, मनोहर वचन; स्पष्ट रूप से कहा गया — विस्पष्ट, प्रकटोदित; अस्पष्ट — म्लिष्ट, अविस्पष्ट; झूठा वचन — वितथ, अनृत।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.७ — पातालभोगिवर्गः
आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः ।कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी ॥
साँप के और नाम — आशीविष, विषधर, चक्री, व्याल, सरीसृप, कुण्डली, गूढपाद्, चक्षुःश्रवा, काकोदर, फणी।
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश १.१०.१९ — वारिवर्गः
क्षुद्राण्डमत्स्यसङ्घातः पोताधानमथो झषाः ।रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः ॥
अण्डों से निकली छोटी मछलियों का समूह — पोताधान। मछलियों के भेद — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि —
अमरकोश १.१०.२५ — वारिवर्गः
मद्गुरस्य प्रिया शृङ्गी दुर्नामा दीर्घकोशिका ।जलाशयो जलाधारस्तत्रागाधजलो ह्रदः ॥
मद्गुर मछली की मादा — शृंगी; जोंक जैसा जलचर — दुर्नामा, दीर्घकोशिका। जलाशय के नाम — जलाशय, जलाधार; उनमें अथाह जल वाला — ह्रद।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.५ — भूमिवर्गः
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ।उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥
मिट्टी — मृद्, मृत्तिका; उत्तम मिट्टी — मृत्सा, मृत्स्ना; सब फ़सलों से भरपूर भूमि — उर्वरा; खारी मिट्टी — ऊष, क्षारमृत्तिका।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.२.१५ — पुरवर्गः
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ।गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥
छप्पर का किनारा (ओलती) — वलीक, नीध्र; छत/छप्पर — पटल, छदिस्; छप्पर की टेढ़ी लकड़ी — गोपानसी, वलभी।
अमरकोश २.२.१९ — पुरवर्गः
संमार्जनी शोधनी स्यात्सङ्करोऽवकरस्तथा ।क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥
झाड़ू — सम्मार्जनी, शोधनी; कूड़ा — संकर, अवकर; घर का प्रवेश-निकास मार्ग — मुख, निःसरण; घर की बनावट से घिरा क्षेत्र — संनिवेश, निकर्षण।
अमरकोश २.३.४ — शैलवर्गः
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥
पत्थर के नाम — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्; चोटी — कूट (पुं॰/नपुं॰), शिखर, शृंग; खड़ी ढलान/गिरने का स्थान — प्रपात, अतट, भृगु।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.६.५२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षवः पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् ।शोफस्तु श्वयथुः शोथः पादस्फोटो विपादिका ॥
छींक — क्षुत् (स्त्री॰), क्षुत, क्षव (पुं॰)। खाँसी — कास, क्षवथु (पुं॰)। सूजन — शोफ, श्वयथु, शोथ। पैर फटना (बिवाई) — पादस्फोट, विपादिका।
अमरकोश २.६.७० — मनुष्यवर्गः
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका ।शिरोस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका ॥
शरीर का अस्थि-पंजर — कंकाल। रीढ़ की हड्डी — कशेरुका। सिर की हड्डी — करोटि (स्त्री॰)। पसली — पर्शुका।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.९५ — मनुष्यवर्गः
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने ।कर्णशब्दग्रहौ श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः ॥
आँखों के कोने — अपांग। तिरछी (कोने से) दृष्टि — कटाक्ष। कान — कर्ण, शब्दग्रह, श्रोत्र, श्रुति (स्त्री॰), श्रवण, श्रवस्।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.६.११७ — मनुष्यवर्गः
सुचेलकः पटोऽस्त्री स्याद्वराशिः स्थूलशाटकः ।निचोलः प्रच्छदपटः समौ रल्लककम्बलौ ॥
सुन्दर वस्त्र — सुचेलक, पट (पुं॰/नपुं॰)। मोटा कपड़ा — वराशि, स्थूलशाटक। ओढ़ने/ढकने का कपड़ा — निचोल, प्रच्छदपट। कम्बल — रल्लक, कम्बल।
अमरकोश २.६.१२२ — मनुष्यवर्गः
परिकर्माङ्गसंस्कारः स्यान्मार्ष्टिर्मार्जना मृजा ।उद्वर्तनोत्सादने द्वे समे आप्लाव आप्लवः ॥
शरीर को सँवारना — परिकर्म, अंगसंस्कार। (पोंछकर) शरीर साफ़ करना — मार्ष्टि, मार्जना, मृजा। उबटन लगाना — उद्वर्तन, उत्सादन। स्नान — आप्लाव, आप्लव —
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.७.१० — ब्रह्मवर्गः
यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः ।इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥
यज्ञ करने वाला — यष्टा, यजमान। सोमयज्ञ करने वाला — दीक्षित। बार-बार यज्ञ करने के स्वभाव वाला — इज्याशील, यायजूक। विधिपूर्वक यज्ञ कर चुका — यज्वा।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.१८ — ब्रह्मवर्गः
प्राग्वंशः प्राग्हविर्गेहात्सदस्या विधिदर्शिनः ।सभासदः सभास्ताराः सभ्याः सामाजिकाश्च ते ॥
यज्ञशाला में हविर्गृह के पूर्व का भवन — प्राग्वंश। यज्ञ-विधि का निरीक्षण करने वाले — सदस्य। सभा में बैठने वाले — सभासद्, सभास्तार, सभ्य, सामाजिक।
अमरकोश २.७.३४ — ब्रह्मवर्गः
पर्येषणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेषणा ।सनिस्त्वध्येषणा याच्ञाभिशस्तिर्याचनार्थना ॥
खोज — पर्येषणा, परीष्टि, अन्वेषणा, गवेषणा। (गुरु आदि से) आदरपूर्वक प्रार्थना — सनि, अध्येषणा। माँगना — याच्ञा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.८.२ — क्षत्रियवर्गः
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥
जिसके सामने सभी सामन्त झुकें, वह राजा — अधीश्वर। समस्त भूमि का सम्राट् — चक्रवर्ती, सार्वभौम। (एक प्रदेश का) अन्य राजा — मण्डलेश्वर।
अमरकोश २.८.३ — क्षत्रियवर्गः
येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः ।शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राडथ राजकम् ॥
जिसने राजसूय यज्ञ किया हो, जो (द्वादश राजाओं के) मण्डल का स्वामी हो, और जो (अन्य) राजाओं पर आज्ञा से शासन करे — वह सम्राट् है। राजाओं का समूह — राजक —
अमरकोश २.८.६ — क्षत्रियवर्गः
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः ।रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥
द्वारपाल — प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित, दर्शक। रक्षकों का दल — रक्षिवर्ग, अनीकस्थ। अधिकारी — अध्यक्ष, अधिकृत।
अमरकोश २.८.१५ — क्षत्रियवर्गः
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ ।लिपिकारोऽक्षरचरणोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥
सिद्धान्त (शास्त्र) का ज्ञाता — तान्त्रिक, ज्ञातसिद्धान्त। सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ — सत्री, गृहपति। लेखक — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु, लेखक।
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश २.८.२७ — क्षत्रियवर्गः
द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः ।घट्टादिदेयं शुल्कोऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम् ॥
दुगुना दण्ड (जुर्माना) — द्विपाद्य। कर — भागधेय, कर, बलि। घाट आदि पर दिया जाने वाला कर (चुंगी) — शुल्क (पुं॰/नपुं॰)। भेंट — प्राभृत, प्रदेशन।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश २.८.३३ — क्षत्रियवर्गः
निवेशः शिबिरं षण्ढे सज्जनं तूपरक्षणम् ।हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥
सेना का पड़ाव — निवेश, शिबिर (नपुं॰)। (पड़ाव का) पहरा — सज्जन, उपरक्षण। हाथी, घोड़े, रथ और पैदल — ये सेना के चार अंग हैं।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.५८ — क्षत्रियवर्गः
सर्वं स्याद्वाहनं यानं युग्यं पत्रं च धोरणम् ।परम्परावाहनं यत्तद्वैनीतकमस्त्रियाम् ॥
हर प्रकार का वाहन — वाहन, यान, युग्य, पत्र, धोरण। बारी-बारी से (कई लोगों द्वारा) ढोया जाने वाला वाहन — वैनीतक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.७२ — क्षत्रियवर्गः
पुरोगाग्रेसरप्रष्ठाग्रतः सरपुरः सराः ।पुरोगमः पुरोगामी मन्दगामी तु मन्थरः ॥
आगे चलने वाला — पुरोग, अग्रेसर, प्रष्ठ, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम, पुरोगामी। धीरे चलने वाला — मन्दगामी, मन्थर।
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.८.९० — क्षत्रियवर्गः
त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यान्मेखला तन्निबन्धनम् ।फलकोऽस्त्री फलं चर्म संग्राहो मुष्टिरस्य यः ॥
तलवार आदि की मूठ — त्सरु। उसका बन्धन — मेखला। ढाल — फलक (पुं॰/नपुं॰), फल, चर्म। ढाल की मूठ — संग्राह।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश २.८.९७ — क्षत्रियवर्गः
वैतालिका बोधकराश्चाक्रिका घाण्टिकार्थकाः ।स्युर्मागधास्तु मगधा बन्दिनः स्तुतिपाठकाः ॥
(राजा को प्रातः गीतों से) जगाने वाले — वैतालिक, बोधकर। घण्टा बजाने वाले — चाक्रिक, घाण्टिक। वंश-कीर्ति गाने वाले — मागध, मगध। स्तुति गाने वाले — बन्दी, स्तुतिपाठक।
अमरकोश २.८.१०६ — क्षत्रियवर्गः
समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्युधः ।नियुद्धं बाहुयुद्धेऽथ तुमुलं रणसङ्कुले ॥
युद्ध के और नाम — समुदाय; संयत्, समिति, आजि, समित्, युध् (स्त्री॰)। कुश्ती — नियुद्ध, बाहुयुद्ध। घमासान युद्ध — तुमुल, रणसंकुल।
अमरकोश २.८.११३ — क्षत्रियवर्गः
प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ।निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् ॥
वध के और नाम — प्रवासन, परासन, निषूदन, निहिंसन, निर्वासन, संज्ञपन, निर्ग्रन्थन, अपासन —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें