🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:52 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "आदि" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.८ — स्वर्गवर्गः
आदितेया दिविषदो लेखा अदितिनन्दनाः ।आदित्या ऋभवोऽस्वप्ना अमर्त्या अमृतान्धसः ॥
देवताओं के और नाम — आदितेय, दिविषद्, लेख, अदितिनन्दन, आदित्य, ऋभु, अस्वप्न, अमर्त्य, अमृतान्धस् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश १.१.५८ — स्वर्गवर्गः
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः ।व्योमयानं विमानोऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥
वज्र के और नाम — शतकोटि, स्वरु, शम्ब, दम्भोलि, अशनि (पुं॰/स्त्री॰)। आकाश-रथ के नाम — व्योमयान, विमान (पुं॰/नपुं॰)। नारद आदि 'सुरर्षि' (देवर्षि) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.१० — दिग्वर्गः
कादम्बिनी मेघमाला त्रिषु मेघभवेऽभ्रियम् ।स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितादि च ॥
बादलों की पंक्ति — कादम्बिनी, मेघमाला। बादल से उत्पन्न वस्तु 'अभ्रिय' (तीनों लिङ्गों में)। बादल की गर्जना — स्तनित, गर्जित, रसित आदि।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.९ — धीवर्गः
गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् ॥
विषयों के और नाम — गोचर, इन्द्रियार्थ। इन्द्रिय के नाम — हृषीक, विषयी, इन्द्रिय। गुदा आदि 'कर्मेन्द्रिय', और मन, नेत्र आदि 'ज्ञानेन्द्रिय' (धीन्द्रिय) हैं।
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.५.१३ — धीवर्गः
पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धो विस्रं स्यादामगन्धि यत् ।शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डरः ॥
दुर्गन्ध — पूतिगन्धि, दुर्गन्ध; कच्चे मांस आदि की गन्ध — विस्र, आमगन्धि। सफ़ेद रंग के नाम — शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद, श्येत, पाण्डर —
अमरकोश १.५.१८ — धीवर्गः
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम — चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत, कर्बुर। शुक्ल आदि रंग-वाचक शब्द गुण (रंग) के अर्थ में पुंलिङ्ग हैं, और रंग वाली वस्तु के अर्थ में उस वस्तु के लिङ्ग के अनुसार।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.७ — नाट्यवर्गः
स्याद्यशः पटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् ।आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्कोणो वीणादि वादनम् ॥
विजय-ढोल — यशःपटह, ढक्का; नगाड़ा — भेरी (स्त्री॰), दुन्दुभि (पुं॰); ढोल — आनक, पटह (पुं॰/नपुं॰)। वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है।
अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२२ — नाट्यवर्गः
चतुर्दश दरस्त्रासो भीतिर्भीः साध्वसं भयम् ।विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधकः ॥
भय के नाम — दर, त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय। मन का विकार 'भाव' कहलाता है; और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव'।
अमरकोश १.८.१० — पातालभोगिवर्गः
अहेः शरीरं भोगः स्यादाशीरप्यहिदंष्ट्रिका ।त्रिष्वाहेयं विषास्थ्यादि स्फटायां तु फणा द्वयोः ॥
साँप का शरीर 'भोग' कहलाता है; साँप का विषैला दाँत 'आशी'; साँप का विष, हड्डी आदि 'आहेय' (तीनों लिङ्गों में); फन — स्फटा, फणा (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश १.१०.३९ — वारिवर्गः
जलनीली तु शेवालं शैवलोऽथ कुमुद्वती ।कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः ॥
सेवार (काई) — जलनीली, शैवाल, शैवल; कुमुदों वाला स्थान — कुमुद्वती, कुमुदिनी; कमलों का समूह/लता — नलिनी, बिसिनी, पद्मिनी आदि।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.१२ — भूमिवर्गः
स्त्री शर्करा शर्करिलः शार्करः शर्करावति ।देश एवादिमावेववमुन्नेयाः सिकतावति ॥
कंकड़ (शर्करा, स्त्री॰) वाला प्रदेश — शर्करिल, शार्कर, शर्करावान्; इनमें पहले दो केवल प्रदेश के लिये हैं। इसी प्रकार बालू वाले प्रदेश के नाम (सिकतिल, सैकत, सिकतावान्) समझने चाहिये।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.२.४ — पुरवर्गः
भित्तिः स्त्री कुड्यमेडूकं यदन्तर्न्यस्तकीकसम् ।गृहं गेहोदवसितं वेश्म सद्म निकेतनम् ॥
दीवार — भित्ति (स्त्री॰), कुड्य; जिसके भीतर हड्डी आदि डाली गई हो — एडूक। घर के नाम — गृह, गेह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन —
अमरकोश २.२.८ — पुरवर्गः
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ।गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥
विद्यार्थियों आदि का निवास — मठ; मदिरालय — गंजा, मदिरागृह; घर का भीतरी भाग (शयनकक्ष) — गर्भागार, वासगृह; प्रसूति-गृह — अरिष्ट, सूतिकागृह।
अमरकोश २.२.१० — पुरवर्गः
हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् ।सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका ॥
धनिकों का निवास — हर्म्य आदि; देवताओं और राजाओं का भवन — प्रासाद; राजमहल — सौध (पुं॰/नपुं॰), राजसदन; राजा का (अस्थायी) भवन — उपकार्या, उपकारिका।
अमरकोश २.२.११ — पुरवर्गः
स्वस्तिकः सर्वतोभद्रो नन्द्यावर्तादयोऽपि च ।विच्छन्दकः प्रभेदा हि भवन्तीश्वरसद्मनाम् ॥
स्वस्तिक, सर्वतोभद्र, नन्द्यावर्त, विच्छन्दक आदि — ये धनिकों/राजाओं के भवनों के प्रकार हैं।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.४.८ — वनौषधिवर्गः
फुल्लश्चैते विकसिते स्युरवन्ध्यादयस्त्रिषु ।स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥
फुल्ल — ये सब 'खिले हुए' के नाम हैं; 'अवन्ध्य' आदि शब्द तीनों लिङ्गों में होते हैं। ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) — स्थाणु (पुं॰ विकल्प से), ध्रुव, शंकु; छोटी शाखाओं और जड़ों वाला पौधा (झाड़ी) — क्षुप।
अमरकोश २.४.१० — वनौषधिवर्गः
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ।अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई — उच्छ्राय, उत्सेध, उच्छ्रय; वृक्ष की जड़ से शाखाओं तक का भाग (तना) — प्रकाण्ड (पुं॰/नपुं॰), स्कन्ध।
अमरकोश २.४.१८ — वनौषधिवर्गः
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ।आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम्फले ॥
फल-फूल के अर्थ में शब्द (प्रायः) नपुंसकलिङ्ग होते हैं; पर हरीतकी आदि स्त्रीलिङ्ग में ही रहते हैं। पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल — आश्वत्थ, वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद —
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.४.२० — वनौषधिवर्गः
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ।बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥
विदारी आदि (स्त्रीलिङ्ग शब्द) जड़ के अर्थ में भी वैसे ही रहते हैं; पाटला का फूल नपुंसक में भी। पीपल के नाम — बोधिद्रुम, चलदल, पिप्पल, कुंजराशन —
अमरकोश २.४.१३६ — वनौषधिवर्गः
शाकाख्यं पत्रपुष्पादि तण्डुलीयोऽल्पमारिषः ।विशल्याग्निशिखानन्ता फलिनी शक्रपुष्पिका ॥
पत्ते, फूल आदि (खाने योग्य) 'शाक' कहलाते हैं। चौलाई — तण्डुलीय, अल्पमारिष। कलिहारी के नाम — विशल्या, अग्निशिखा, अनन्ता, फलिनी, शक्रपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.९ — सिंहादिवर्गः
मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः ।ऐणेयमेण्याश्चर्माद्यमेणस्यैणमुभे त्रिषु ॥
हिरण के नाम — मृग, कुरंग, वातायु, हरिण, अजिनयोनि। हिरणी (एणी) का चमड़ा आदि 'ऐणेय', और हिरण (एण) का 'ऐण' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.३८ — सिंहादिवर्गः
कोयष्टिकष्टिट्टिभको वर्तको वर्तिकादयः ।गरुत्पक्षच्छदाः पत्रं पतत्रं च तनूरुहम् ॥
(और भेद —) कोयष्टिक, टिटिहरी (टिट्टिभ), वर्तक, वर्तिका (बटेर) आदि। पंख के नाम — गरुत्, पक्ष, छद, पत्र, पतत्र, तनूरुह।
अमरकोश २.५.४४ — सिंहादिवर्गः
सजातीयैः कुलं यूथं तिरश्चां पुन्नपुंसकम् ।पशूनां समजोऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम् ॥
एक जाति वालों का समूह — कुल; पशु-पक्षियों का झुण्ड — यूथ (पुं॰/नपुं॰); पशुओं का समूह — समज; अन्य (मनुष्यों आदि) का — समाज; और समान धर्म वालों का —
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.१८ — मनुष्यवर्गः
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका ।असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥
दूसरे के घर में रहकर भी स्वतन्त्र रहने वाली, शिल्प (शृंगार आदि) करने वाली स्त्री — सैरन्ध्री। अन्तःपुर में काम करने वाली युवा दासी — असिक्नी।
अमरकोश २.६.२८ — मनुष्यवर्गः
आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ।स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥
(आत्मजा, तनया आदि) सब पुत्री के नाम कहे जाते हैं। पुत्र-पुत्री दोनों के लिये — अपत्य, तोक। अपनी पत्नी से उत्पन्न — औरस, उरस्य। पिता — तात, जनक, पिता।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.६८ — मनुष्यवर्गः
नासामलं तु सिङ्घाणं पिञ्जूषं कर्णयोर्मलम् ।मूत्रं प्रस्राव उच्चारावस्करौ शमलं शकृत् ॥
नाक का मैल — सिंघाण। कान का मैल — पिंजूष। पेशाब — मूत्र, प्रस्राव। मल — उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत् —
अमरकोश २.६.११२ — मनुष्यवर्गः
वाल्कं क्षौमादि फालं तु कार्पासं बादरं च तत् ।कौशेयं कृमिकोशोत्थं राङ्कवं मृगरोमजम् ॥
छाल से बना (अलसी आदि का) वस्त्र — वाल्क; कपास का — फाल, कार्पास, बादर; रेशम-कीट के कोश से बना — कौशेय (रेशमी); हिरण के रोएँ से बना (ऊनी) — रांकव।
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.६.१३८ — मनुष्यवर्गः
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता ।उपधानं तूपबर्हः शय्यायां शयनीयवत् ॥
(माला आदि की) रचना — रचना, परिस्पन्द। परिपूर्णता — आभोग, परिपूर्णता। तकिया — उपधान, उपबर्ह। शय्या — शय्या, शयनीय —
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें