📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "आद्य" के ९ परिणाम
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश २.७.१५ — ब्रह्मवर्गः
उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ।यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥
पहली बार (मौलिक) ज्ञान — उपज्ञा। समझ-बूझकर आरम्भ — उपक्रम। यज्ञ — यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख, क्रतु।
अमरकोश २.९.८५ — वैश्यवर्गः
यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ।मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥
माप — यौतव (तौल), द्रुवय (लम्बाई), पाय्य (आयतन) — ये तीन माप के अर्थ में हैं। माप तराज़ू, अंगुल और प्रस्थ से होता है। पाँच गुंजा (रत्ती) — एक माषक।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.३.१५२ — नानार्थवर्गः
ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।सूक्ष्ममध्यात्ममप्याद्ये प्रधाने प्रथमस्त्रिषु ॥
ललाम — पूँछ, तिलक, घोड़े का आभूषण, श्रेष्ठता, ध्वज। सूक्ष्म — अध्यात्म भी (बारीक भी)। प्रथम — पहला, प्रधान (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२०८ — नानार्थवर्गः
लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च ।शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः ॥
लीला — विलास (क्रीड़ा), क्रिया। उपला — शक्कर भी (पत्थर भी)। कीलाल — रक्त, जल। मूल — आरम्भ, जड़, मूल नक्षत्र (और पूँजी)।
अमरकोश ३.३.२२१ — नानार्थवर्गः
स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ।शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः ॥
प्रभव — जन्म का कारण (मूल), पहली बार प्रकट होने का स्थान (उद्गम)। पारशव — ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता का पुत्र, (लोहे का) शस्त्र।
अमरकोश ३.४.१ — अव्ययवर्गः
चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ।मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः ॥
बहुत समय तक — चिराय, चिररात्राय, चिरस्य आदि (चिरम्, चिरेण, चिरात्)। बार-बार — मुहुः, पुनः पुनः, शश्वत्, अभीक्ष्णम्, असकृत्।