🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:09:07 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "आध" के ३९ परिणाम

अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.६.५ — शब्दादिवर्गः
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ।आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
तर्कशास्त्र 'आन्वीक्षिकी' और अर्थशास्त्र (राजनीति) 'दण्डनीति' कहलाता है। सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुराण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.२८ — शब्दादिवर्गः
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥
प्रतिध्वनि — प्रतिश्रुत् (स्त्री॰), प्रतिध्वान। गीत और गान — ये दोनों समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश १.७.४० — नाट्यवर्गः
कम्पोऽथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः ॥
कम्पन — वेपथु, कम्प। उत्सव के नाम — क्षण, उद्धर्ष, मह, उद्धव, उत्सव।
अमरकोश १.८.१३ — पातालभोगिवर्गः
विषवैद्यो जाङ्गुलिको व्यालग्राह्यहितुण्डिकः ॥
विष का इलाज करने वाला वैद्य — विषवैद्य, जांगुलिक। साँप पकड़ने वाला (सपेरा) — व्यालग्राही, अहितुण्डिक।
अमरकोश १.१०.१४ — वारिवर्गः
क्लीबेऽर्धनावं नावोऽर्धेऽतीतनौकेऽतिनु त्रिषु ।त्रिष्वागाधात्प्रसन्नोऽच्छः कलुषोऽनच्छ आविलः ॥
आधी नाव — अर्धनाव (नपुं॰); नाव को पार कर गया (जल) — अतीतनौक, अतिनु (तीनों लिङ्गों में)। (यहाँ से 'अगाध' तक तीनों लिङ्गों में —) निर्मल जल — प्रसन्न, अच्छ; मैला जल — कलुष, अनच्छ, आविल।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश १.१०.४४ — वारिवर्गः
संवर्तिका नवदलं बीजकोशो वराटकः ॥
कमल का नया (मुड़ा हुआ) पत्ता — संवर्तिका, नवदल; कमल का बीज-कोश (छत्ता) — बीजकोश, वराटक।
अमरकोश २.२.३ — पुरवर्गः
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् ।प्राकारो वरणः सालः प्राचीनं प्रान्ततो वृतिः ॥
गली/सड़क — रथ्या, प्रतोली, विशिखा; खाई की मिट्टी का टीला (परकोटे का आधार) — चय, वप्र (पुं॰/नपुं॰); परकोटा — प्राकार, वरण, साल; चारों ओर की बाड़ — प्राचीन।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.२ — ब्रह्मवर्गः
विप्रक्षत्रियविट्शूद्राश्चातुर्वर्ण्यमिति स्मृतम् ।राजबीजी राजवंश्यो बीज्यस्तु कुलसंभवः ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — ये 'चातुर्वर्ण्य' कहलाते हैं। राजवंश में जन्मा — राजबीजी, राजवंश्य। अच्छे कुल में जन्मा — बीज्य, कुलसम्भव।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.५९ — क्षत्रियवर्गः
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः ॥
महावत — आधोरण, हस्तिपक, हस्त्यारोह, निषादी। सारथि — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता, सारथि —
अमरकोश २.९.५४ — वैश्यवर्गः
दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः ।तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् ॥
मथानी से मथा दही — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट, गोरस। चौथाई पानी मिला मट्ठा — तक्र (छाछ); आधा पानी मिला — उदश्वित्; बिना पानी का मथा दही — मथित।
अमरकोश ३.१.८६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वेल्लितप्रेङ्खिताधूतचलिताकम्पिता धुते ।नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः ॥
हिलाया/कँपाया हुआ — वेल्लित, प्रेंखित, आधूत, चलित, आकम्पित, धुत। फेंका/प्रेरित — नुत्त, नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त, ईरित।
अमरकोश ३.३.४ — नानार्थवर्गः
उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्कोऽङ्कापवादयोः ।तक्षको नागवर्द्धक्योरर्कः स्फटिकसूर्ययोः ॥
अंक — गोद, चिह्न। कलंक — धब्बा, निन्दा। तक्षक — एक नाग, बढ़ई। अर्क — स्फटिक, सूर्य।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१०५ — नानार्थवर्गः
बन्धकं व्यसनं चेतः पीडाधिष्ठानमाधयः ।स्युः समर्थननीवाकनियमाश्च समाधयः ॥
आधि — गिरवी, विपत्ति, मानसिक पीड़ा, आधार। समाधि — समर्थन (निश्चय), (अकाल में) अनाज-संग्रह, नियम (और योग की समाधि)।
अमरकोश ३.३.१३३ — नानार्थवर्गः
आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।अधिष्ठानं चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्वपि ॥
आराधन — साधना (सिद्ध करना), प्राप्ति, प्रसन्न करना (पूजा)। अधिष्ठान — पहिया, नगर, प्रभाव, बैठना (आश्रय)।
अमरकोश ३.३.१६३ — नानार्थवर्गः
वीर्यं बले प्रभावे च द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये ।धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ भाग्यं कर्मशुभाशुभम् ॥
वीर्य — बल, प्रभाव (और शुक्र)। द्रव्य — योग्य/शुभ, गुणों का आधार (पदार्थ; और धन)। धिष्ण्य — स्थान, घर, नक्षत्र, अग्नि। भाग्य — (पूर्वजन्म का) शुभ-अशुभ कर्म।
अमरकोश ३.३.२४० — नानार्थवर्गः
दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षोऽपि कुक्कुटे ।शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे ॥
दोष — वात आदि (तीन दोष; और दोष/त्रुटि)। दोषा — रात्रि (अव्यय)। दक्ष — मुर्ग़ा भी (कुशल, प्रजापति भी)। गण्डूष — सूँड का सिरा (पुं॰); मुँह में भरा पानी (कुल्ला; पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश ३.३.२६४ — नानार्थवर्गः
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते ॥
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना। 'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या)। 'सामि' — आधा, निन्दित।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
अमरकोश ३.४.२३ — अव्ययवर्गः
एतर्हि संप्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥
अब — एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, साम्प्रतम्। पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये — प्राक् (पूर्व), उदक् (उत्तर), प्रत्यक् (पश्चिम), अवाक् (दक्षिण) आदि।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें