📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "आस्" के १५ परिणाम
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.१०४ — वनौषधिवर्गः
आस्फोटा गिरिकर्णी स्याद्विष्णुक्रान्तापराजिता ।इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ॥
अपराजिता के नाम — आस्फोटा, गिरिकर्णी, विष्णुक्रान्ता, अपराजिता। तालमखाना के नाम — इक्षुगन्धा, काण्डेक्षु, कोकिलाक्ष, इक्षुर, क्षुर।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.४२ — क्षत्रियवर्गः
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः ॥
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी — दूष्या, कक्ष्या, वरत्रा। हाथी को सजाना — कल्पना, सज्जना। हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल — प्रवेणी, आस्तरण, वर्ण, परिस्तोम, कुथ (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.४८ — क्षत्रियवर्गः
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयमश्ववत् ।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥
घोड़े के गले का भाग — निगाल। घोड़ों का झुण्ड — अश्वीय, आश्व। आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत —
अमरकोश २.८.१०४ — क्षत्रियवर्गः
मृधमास्कन्दनं संख्यं समीकं सांपरायिकम् ।अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ ॥
युद्ध के और नाम — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक; समर, अनीक, रण (पुं॰/नपुं॰), कलह, विग्रह —
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.२१ — सङ्कीर्णवर्गः
संक्षेपणं समसनं पर्यवस्था विरोधनम् ।परिसर्या परीसारः स्यादास्यात्वासना स्थितिः ॥
संक्षेप करना — संक्षेपण, समसन। विरोध — पर्यवस्था, विरोधन। चारों ओर घूमना — परिसर्या, परीसार। बैठना/स्थिति — आस्या, आसना, स्थिति।
अमरकोश ३.२.२९ — सङ्कीर्णवर्गः
निपाठनिपठौ पाठे तेमस्तेमौ समुन्दने ।आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ ॥
पढ़ना — निपाठ, निपठ, पाठ। गीला होना — तेम, स्तेम, समुन्दन। क्लेश — आदीनव, आस्रव, क्लेश। मेल — मेलक, संग, संगम।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१०१ — नानार्थवर्गः
पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ।गोष्पदं सेविते माने प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ॥
पद — व्यवसाय (प्रयत्न), रक्षा, स्थान (पद), चिह्न, पैर, वस्तु (और शब्द)। गोष्पद — (गायों से) सेवित स्थान, गाय के खुर जितना छोटा माप। आस्पद — प्रतिष्ठा (स्थान), कार्य।
अमरकोश ३.३.२५५ — नानार्थवर्गः
आ प्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः ।पापकुत्सेषदर्थे कु धिङ्निर्भत्सननिन्दयोः ॥
'आ' (प्रगृह्य) — स्मरण ('आ, याद आया!'), वाक्य-आरम्भ। 'आस्' — क्रोध, पीड़ा। 'कु' — पाप, निन्दा, थोड़ा (कुपुत्र, कोष्ण)। 'धिक्' — फटकार, निन्दा।