🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:41:46 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "इत" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.२४ — कालवर्गः
संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ।अस्त्री पङ्कः पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम् ॥
प्रलय के नाम — संवर्त, प्रलय, कल्प, क्षय, कल्पान्त। पाप के नाम — पंक (पुं॰/नपुं॰), पाप्मा (पुं॰), पाप, किल्बिष, कल्मष —
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.६.२६ — शब्दादिवर्गः
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ।निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि ॥
(मर्मर) वस्त्रों और पत्तों की ध्वनि है। आभूषणों की झंकार — शिंजित, निक्वाण, निक्वण, क्वाण, क्वण, क्वणन।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.३३ — नाट्यवर्गः
स्त्रीणां विलासबिब्बोकविभ्रमा ललितं तथा ।हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गारभावजाः ॥
स्त्रियों की शृंगार-भाव से उत्पन्न क्रियाएँ — विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला — ये 'हाव' कहलाती हैं।
अमरकोश १.७.३८ — नाट्यवर्गः
स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि ।तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर्भ्रुकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥
नींद के नाम — निद्रा, शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश; थकान से आई ऊँघ — तन्द्री, प्रमीला; भौंह चढ़ाना — भ्रकुटि, भ्रुकुटि, भ्रूकुटि (स्त्री॰)।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.९.२ — नरकवर्गः
सङ्घातः कालसूत्रं चेत्याद्याः सत्त्वास्तु नारकाः ।प्रेता वैतरणी सिन्धुः स्यादलक्ष्मीस्तु निरृतिः ॥
संघात, कालसूत्र आदि (नरक के और भेद हैं)। नरक के प्राणी — नारक, प्रेत। नरक की नदी — वैतरणी। दरिद्रता/अशुभता — अलक्ष्मी, निरृति।
अमरकोश १.१०.३० — वारिवर्गः
तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी ह्रादिनी धुनी ।स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा ॥
नदी के और नाम — तरंगिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी, धुनी, स्रोतस्विनी, द्वीपवती, स्रवन्ती, निम्नगा, आपगा।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.४.९ — वनौषधिवर्गः
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता ।लता प्रतानिनी वीरुद्गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥
बिना तने वाला पौधा — स्तम्ब, गुल्म; बेल — वल्ली, व्रतति, लता; फैलने वाली बेल — वीरुध्, गुल्मिनी, उलप।
अमरकोश २.४.५४ — वनौषधिवर्गः
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।पाटलिः पाटला मोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥
पूतिकाष्ठ — ये सात देवदारु के नाम हैं। पाढ़र (पाटला) के नाम — पाटलि (पुं॰/स्त्री॰), पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा —
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.६९ — वनौषधिवर्गः
वेणी खरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ।श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥
देवताड़ के नाम — वेणी, खरा, गरी, देवताड, जीमूत। हाथीसुण्डी — श्रीहस्तिनी, भूरुण्डी। मोतिया/बेला के नाम — तृणशून्य, मल्लिका।
अमरकोश २.४.८२ — वनौषधिवर्गः
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ।वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ॥
बाँदा (पेड़ पर उगने वाला परजीवी पौधा) — वन्दा, वृक्षादनी, वृक्षरुहा, जीवन्तिका। गिलोय के नाम — वत्सादनी, छिन्नरुहा, गुडूची, तन्त्रिका, अमृता —
अमरकोश २.४.८४ — वनौषधिवर्गः
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ।पाटाम्बष्टा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा ॥
मूर्वा के और नाम — मधूलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी, पीलुपर्णी। पाठा के नाम — पाटा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, स्थापनी, श्रेयसी, रसा —
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.४.१०२ — वनौषधिवर्गः
दार्वी पचम्पचा दारुहरिद्रा पर्जनीत्यपि ।वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका ॥
दारुहल्दी के और नाम — दार्वी, पचम्पचा, दारुहरिद्रा, पर्जनी। वच के नाम — वचा, उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका —
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.११३ — वनौषधिवर्गः
कदली वारणबुसा रम्भा मोचांशुमत्फला ।काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्गा सहेत्यपि ॥
केले के नाम — कदली, वारणबुसा, रम्भा, मोचा, अंशुमत्फला, काष्ठीला। मुगवन (जंगली मूँग) — मुद्गपर्णी, काकमुद्गा, सहा।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१२४ — वनौषधिवर्गः
महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनीति च ।अग्निज्वालासुभिक्षे तु धातकी धातुपुष्पिका ॥
सलई के और नाम — महेरणा, कुन्दुरुकी, सल्लकी, ह्लादिनी। धाय के नाम — अग्निज्वाला, सुभिक्षा, धातकी, धातुपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१२७ — वनौषधिवर्गः
झटामलाज्झटा ताली शिवा तामलकीति च ।प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः ॥
भुईं-आँवला के और नाम — झटा, अमला, अज्झटा, ताली, शिवा, तामलकी। पुण्डरिया — प्रपौण्डरीक, पौण्डर्य। तुन (नन्दीवृक्ष) के नाम — तुन्न, कुबेरक —
अमरकोश २.४.१२९ — वनौषधिवर्गः
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ।सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली ॥
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — व्याडायुध, व्याघ्रनख, करज, चक्रकारक। नली (गन्धद्रव्य) के नाम — सुषिरा, विद्रुमलता, कपोतांघ्रि, नटी, नली —
अमरकोश २.४.१३३ — वनौषधिवर्गः
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि ॥
असबरग (स्पृक्का) के नाम — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा, लंकोपिका।
अमरकोश २.४.१४१ — वनौषधिवर्गः
सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि ।नमस्कारी गण्डकारी समङ्गा खदिरेत्यपि ॥
अम्लवेत के नाम — सहस्रवेधी, चुक्र, अम्लवेतस, शतवेधी। लाजवन्ती (छुईमुई) के नाम — नमस्कारी, गण्डकारी, समंगा, खदिरा।
अमरकोश २.४.१४३ — वनौषधिवर्गः
किराततिक्तो भूनिम्बोऽनार्यतिक्तोऽथ सप्तला ।विमला सातला भूरिफेना चर्मकषेत्यपि ॥
चिरायता के नाम — किराततिक्त, भूनिम्ब, अनार्यतिक्त। सातला (थूहर-भेद) के नाम — सप्तला, विमला, सातला, भूरिफेना, चर्मकषा।
अमरकोश २.४.१४६ — वनौषधिवर्गः
अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ।काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि ॥
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम — अव्यथा, अतिचरा, पद्मा, चारटी, पद्मचारिणी। कबीला (कम्पिल्लक) के नाम — काम्पिल्य, कर्कश, चन्द्र, रक्तांग, रोचनी।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.४.१५३ — वनौषधिवर्गः
तस्यां कटम्भरा राजबला भद्रबलेत्यपि ।जनी जतूका रजनी जतुकृच्चक्रवर्तिनी ॥
प्रसारिणी के और नाम — कटम्भरा, राजबला, भद्रबला। चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम — जनी, जतूका, रजनी, जतुकृत्, चक्रवर्तिनी —
अमरकोश २.४.१५४ — वनौषधिवर्गः
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥
चक्रवर्तिनी का और नाम — संस्पर्शा। कचूर (शटी) के नाम — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, कर्चूर, पलाश। करेला के नाम — कारवेल्ल, कठिल्लक —
अमरकोश २.४.१६४ — वनौषधिवर्गः
स्याद्वीरणं वीरतरं मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् ।अभयं नलदं सेव्यममृणालं जलाशयम् ॥
गाँडर घास — वीरण, वीरतर। उसकी जड़ (ख़स) के नाम — उशीर (पुं॰/नपुं॰), अभय, नलद, सेव्य, अमृणाल, जलाशय —
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.२१ — सिंहादिवर्गः
कर्करेटुः करेटुः स्यात्कृकणक्रकरौ समौ ।वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि ॥
करेटु (एक पक्षी) — कर्करेटु, करेटु; तीतर-भेद — कृकण, क्रकर; कोयल के नाम — वनप्रिय, परभृत, कोकिल, पिक।
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.७.२ — ब्रह्मवर्गः
विप्रक्षत्रियविट्शूद्राश्चातुर्वर्ण्यमिति स्मृतम् ।राजबीजी राजवंश्यो बीज्यस्तु कुलसंभवः ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — ये 'चातुर्वर्ण्य' कहलाते हैं। राजवंश में जन्मा — राजबीजी, राजवंश्य। अच्छे कुल में जन्मा — बीज्य, कुलसम्भव।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.८.८५ — क्षत्रियवर्गः
लस्तकस्तु धनुर्मध्यं मोर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः ।स्यात्प्रत्यालीढमालीढमित्यादि स्थानपञ्चकम् ॥
धनुष का मध्य (पकड़ने का स्थान) — लस्तक। प्रत्यंचा — मौर्वी, ज्या, शिंजिनी, गुण। (धनुर्धर के खड़े होने के) पाँच आसन — प्रत्यालीढ, आलीढ आदि।
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.२ — वैश्यवर्गः
स्त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः ।सेवा श्ववृत्तिरनृतं कृषिरुञ्छशिलं त्वृतम् ॥
खेती (स्त्री॰), पशुपालन और व्यापार — ये (वैश्य की) वृत्तियाँ हैं। सेवा (नौकरी) — श्ववृत्ति। खेती — अनृत। खेत में गिरे दाने चुनकर जीना — उञ्छशिल, ऋत।
अमरकोश २.९.५७ — वैश्यवर्गः
जेमनं लेह आहारो निघासो न्याद इत्यपि ।सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फेला भुक्तसमुज्झितम् ॥
भोजन के और नाम — जेमन, लेह, आहार, निघस, न्याद। तृप्ति — सौहित्य, तर्पण, तृप्ति। खाकर छोड़ा (जूठा) अन्न — फेला, भुक्तसमुज्झित।
अमरकोश २.९.६५ — वैश्यवर्गः
युगादीनां तु वोढारो युग्यप्रासङ्ग्यशाकटाः ।खनति तेन तद्वोढास्येदं हालिकसैरिकौ ॥
जुआ ढोने वाला — युग्य; प्रासंग (सधाने का जुआ) ढोने वाला — प्रासंग्य; गाड़ी खींचने वाला — शाकट। हल से जोतने वाला/हल खींचने वाला/हल का — हालिक, सैरिक।
अमरकोश २.९.८५ — वैश्यवर्गः
यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ।मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥
माप — यौतव (तौल), द्रुवय (लम्बाई), पाय्य (आयतन) — ये तीन माप के अर्थ में हैं। माप तराज़ू, अंगुल और प्रस्थ से होता है। पाँच गुंजा (रत्ती) — एक माषक।
अमरकोश २.९.८९ — वैश्यवर्गः
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके ॥
कुडव, प्रस्थ आदि — अलग-अलग आयतन के माप हैं। चौथाई भाग — पाद। हिस्सा — अंश, भाग, वण्टक।
अमरकोश २.९.९६ — वैश्यवर्गः
अलङ्कारसुवर्णं यच्छृङ्गीकनकमित्यदः ।दुर्वर्णं रजतं रूप्यं खर्जूरं श्वेतमित्यपि ॥
गहनों का सोना — शृंगीकनक। चाँदी — दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, खर्जूर, श्वेत।
अमरकोश २.९.१०६ — वैश्यवर्गः
रङ्गवङ्गे अथ पिचुस्तूलोऽथ कमलोत्तरम् ।स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि ॥
राँगे के और नाम — रंग, वंग। रुई — पिचु, तूल। कुसुम्भ (कुसुम का फूल, लाल रंग) — कमलोत्तर, कुसुम्भ, वह्निशिख, महारजन।
अमरकोश २.९.११० — वैश्यवर्गः
शिग्रुजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥
सहजन के बीज — शिग्रुज, श्वेतमरिच। ईख की जड़ — मोरट। पिपरामूल — ग्रन्थिक, पिप्पलीमूल, चटकाशिरस्।
अमरकोश २.१०.१२ — शूद्रवर्गः
शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः ।भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः ॥
अभिनेता — शैलाली, शैलूष, जायाजीव, कृशाश्वी, भरत, नट। गायक/कथावाचक — चारण, कुशीलव।
अमरकोश २.१०.१६ — शूद्रवर्गः
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः ।निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥
नीच/साधारण व्यक्ति — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर।
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश २.१०.४५ — शूद्रवर्गः
द्यूतोऽस्त्रियामक्षवती कैतवं पण इत्यपि ।पणोऽक्षेषु ग्लहोऽक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते ॥
जुआ — द्यूत (पुं॰/नपुं॰), अक्षवती, कैतव, पण। जुए का दाँव — ग्लह। पासे — अक्ष, देवन, पाशक।
अमरकोश ३.१.४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रवीणे निपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः ।वैज्ञानिकः कृतमुखः कृती कुशल इत्यपि ॥
निपुण — प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती, कुशल।
अमरकोश ३.१.५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पूज्यः प्रतीक्ष्यः सांशयिकः संशयापन्नमानसः ।दक्षिणीयो दक्षिणार्हस्तत्र दक्षिण्य इत्यपि ॥
पूजनीय — पूज्य, प्रतीक्ष्य। संशय में पड़ा — सांशयिक, संशयापन्नमानस। दक्षिणा पाने योग्य — दक्षिणीय, दक्षिणार्ह, दक्षिण्य।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें