🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:36:50 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "इसक" के २१ परिणाम

अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.४४ — वनौषधिवर्गः
सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः ।साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसम्वरः ॥
विजयसार के नाम — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक, जीवक। साल वृक्ष के नाम — साल, सर्ज, कार्श्य, अश्वकर्णक, सस्यसंवर।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.५८ — वनौषधिवर्गः
अमृता च वयस्था च त्रिलिङ्गस्तु बिभीतकः ।नाक्षस्तुषः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः ॥
आँवले के और नाम — अमृता, वयःस्था। बहेड़ा के नाम — बिभीतक (तीनों लिङ्गों में), अक्ष (नपुं॰ नहीं), तुष, कर्षफल, भूतावास, कलिद्रुम।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.७८ — वनौषधिवर्गः
मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्रकः ।फलपूरो बीजपूरो रुचको मातुलुङ्गके ॥
धतूरे के और नाम — मातुल, मदन; उसका फल — मातुलपुत्रक। बिजौरा नींबू के नाम — फलपूर, बीजपूर, रुचक, मातुलुंगक।
अमरकोश २.४.८७ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ।चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृषा ॥
कौंच के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बि, कपिकच्छु, मर्कटी। मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम — चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा —
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.४९ — मनुष्यवर्गः
वलिरः केकरे खोडे खञ्जस्त्रिषु जरावराः ।जडुलः कालकः पिप्लुस्तिलकस्तिलकालकः ॥
भेंगी आँख वाला — वलिर, केकर; लँगड़ाकर चलने वाला — खोड, खंज (बुढ़ापे तक के ये सब विशेषण तीनों लिङ्गों में)। शरीर का काला दाग़/मस्सा — जडुल, कालक, पिप्लु। तिल का चिह्न — तिलक, तिलकालक।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.७.३३ — ब्रह्मवर्गः
पितृदानं निवापः स्याच्छ्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः ।अन्वाहार्यं मासिकेंऽशोऽष्टमोऽह्नः कुतपोऽस्त्रियाम् ॥
पितरों को दिया दान — पितृदान, निवाप। शास्त्र-विधि से किया वह कर्म — श्राद्ध। मासिक (अमावस्या) श्राद्ध — अन्वाहार्य। दिन का आठवाँ भाग (दोपहर) — कुतप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८० — क्षत्रियवर्गः
एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ।पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) है। इसके सभी अंगों को क्रमशः तिगुना करते जाने पर आगे के नाम होते हैं —
अमरकोश २.९.११ — वैश्यवर्गः
खारीवापस्तु खारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु ॥
खारी (बड़ा माप) बीज बोने योग्य खेत — खारीक। (उत्तमर्ण आदि तीनों लिङ्गों में।) खेत — वप्र (पुं॰/नपुं॰), केदार, क्षेत्र। इसके (समूह के) —
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें