🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:54:43 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "उत्" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.१.६५ — स्वर्गवर्गः
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ।बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥
अग्नि के और नाम — कृपीटयोनि, ज्वलन, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.१० — दिग्वर्गः
कादम्बिनी मेघमाला त्रिषु मेघभवेऽभ्रियम् ।स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितादि च ॥
बादलों की पंक्ति — कादम्बिनी, मेघमाला। बादल से उत्पन्न वस्तु 'अभ्रिय' (तीनों लिङ्गों में)। बादल की गर्जना — स्तनित, गर्जित, रसित आदि।
अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१२ — कालवर्गः
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ।ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च ॥
तीस कला का एक 'क्षण'; बारह क्षण का एक 'मुहूर्त'; तीस मुहूर्त का एक 'अहोरात्र' (दिन-रात); और पन्द्रह अहोरात्र का एक 'पक्ष' होता है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.३१ — कालवर्गः
विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः ॥
समय-विशेष की अवस्था 'विशेष' कहलाती है। सत्त्व, रज और तम — ये (तीन) गुण हैं। जन्म के नाम — जनुस्, जनन, जन्म, जनि, उत्पत्ति, उद्भव।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.१८ — शब्दादिवर्गः
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकत्थनम् ।सन्देशवाग्वाचिकं स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे ॥
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा — चाटु, चटु (पुं॰/नपुं॰); अपनी डींग — विकत्थन; सन्देश-वचन — वाचिक। आगे कहे जाने वाले वाणी के भेद (विशेषण) तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.७ — नाट्यवर्गः
स्याद्यशः पटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् ।आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्कोणो वीणादि वादनम् ॥
विजय-ढोल — यशःपटह, ढक्का; नगाड़ा — भेरी (स्त्री॰), दुन्दुभि (पुं॰); ढोल — आनक, पटह (पुं॰/नपुं॰)। वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.७.१९ — नाट्यवर्गः
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशोऽप्यथो हसः ॥
वीर रस — उत्साहवर्धन, वीर। करुण रस/दया के नाम — कारुण्य, करुणा, घृणा, कृपा, दया, अनुकम्पा, अनुक्रोश। हास्य — हस —
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश १.७.३१ — नाट्यवर्गः
उत्साहोऽध्यवसायः स्यात्स वीर्यमतिशक्तिभाक् ।कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे ॥
उत्साह — उत्साह, अध्यवसाय; अत्यधिक शक्ति वाला उत्साह 'वीर्य' कहलाता है। छल के नाम — कपट (पुं॰/नपुं॰), व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव।
अमरकोश १.७.३२ — नाट्यवर्गः
कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं प्रमादोऽनवधानता ।कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥
छल के और नाम — कुसृति, निकृति, शाठ्य। लापरवाही — प्रमाद, अनवधानता। जिज्ञासा/उत्सुकता — कौतूहल, कौतुक, कुतुक, कुतूहल।
अमरकोश १.७.३३ — नाट्यवर्गः
स्त्रीणां विलासबिब्बोकविभ्रमा ललितं तथा ।हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गारभावजाः ॥
स्त्रियों की शृंगार-भाव से उत्पन्न क्रियाएँ — विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला — ये 'हाव' कहलाती हैं।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश १.७.४० — नाट्यवर्गः
कम्पोऽथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः ॥
कम्पन — वेपथु, कम्प। उत्सव के नाम — क्षण, उद्धर्ष, मह, उद्धव, उत्सव।
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश १.१०.९ — वारिवर्गः
तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।निषद्वरस्तु जम्बालः पङ्कोऽस्त्री शादकर्दमौ ॥
जल से हाल में निकला किनारा 'पुलिन'; बालू वाला किनारा 'सैकत', 'सिकतामय'। कीचड़ के नाम — निषद्वर, जम्बाल, पंक (पुं॰/नपुं॰), शाद, कर्दम।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.१७ — वारिवर्गः
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥
मछली के नाम — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, मीन, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली। (मछली-विशेष) गडक, शकुलार्भक।
अमरकोश १.१०.३३ — वारिवर्गः
रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका ।करतोया सदानीरा बाहुदा सैतवाहिनी ॥
नर्मदा के नाम — रेवा, नर्मदा, सोमोद्भवा, मेकलकन्यका। करतोया नदी — करतोया, सदानीरा। बाहुदा नदी — बाहुदा, सैतवाहिनी।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश २.१.५ — भूमिवर्गः
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ।उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥
मिट्टी — मृद्, मृत्तिका; उत्तम मिट्टी — मृत्सा, मृत्स्ना; सब फ़सलों से भरपूर भूमि — उर्वरा; खारी मिट्टी — ऊष, क्षारमृत्तिका।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.४.७ — वनौषधिवर्गः
वन्ध्योऽफलोऽवकेशी च फलवान्फलिनः फली ।प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याकोशविकचस्फुटाः ॥
फल न देने वाला — वन्ध्य, अफल, अवकेशी; फल वाला — फलवान्, फलिन, फली; खिला हुआ — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, विकच, स्फुट —
अमरकोश २.४.१० — वनौषधिवर्गः
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ।अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई — उच्छ्राय, उत्सेध, उच्छ्रय; वृक्ष की जड़ से शाखाओं तक का भाग (तना) — प्रकाण्ड (पुं॰/नपुं॰), स्कन्ध।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.६६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका ।जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥
अरणी के और नाम — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका, जय। कुड़ा (कुटज) के नाम — कुटज, शक्र, वत्सक, गिरिमल्लिका।
अमरकोश २.४.९६ — वनौषधिवर्गः
कालमेषी कृष्णफली बाकुची पूतिफल्यपि ।कृष्णोपकुल्या वैदेही मागधी चपला कणा ॥
बावची के और नाम — कालमेषी, कृष्णफली, बाकुची, पूतिफली। पीपल (पिप्पली) के नाम — कृष्णा, उपकुल्या, वैदेही, मागधी, चपला, कणा —
अमरकोश २.४.११२ — वनौषधिवर्गः
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा ।योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम — गोपी, श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा। ऋद्धि औषधि के नाम — योग्य, ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी; ये वृद्धि औषधि के भी नाम हैं।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.४.१३४ — वनौषधिवर्गः
तपस्विनी जटामांसी जटिला लोमशा मिसी ।त्वक्पत्रमुत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् ॥
जटामांसी के नाम — तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी। दालचीनी (त्वक्) के नाम — त्वक्पत्र, उत्कट, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.५.२५ — सिंहादिवर्गः
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ।कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ ॥
चकवा के नाम — कोक, चक्र, चक्रवाक, रथांग (पहिये) के नाम वाला। कलहंस — कादम्ब, कलहंस। कुरर (टिटहरी जैसा पक्षी) — उत्क्रोश, कुरर।
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.४ — मनुष्यवर्गः
सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी ।वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी ॥
सुन्दरी, रमणी, रामा (भी स्त्री-विशेष)। क्रोधशील स्त्री — कोपना, भामिनी। श्रेष्ठ स्त्री — वरारोहा, मत्तकाशिनी, उत्तमा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.२८ — मनुष्यवर्गः
आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ।स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥
(आत्मजा, तनया आदि) सब पुत्री के नाम कहे जाते हैं। पुत्र-पुत्री दोनों के लिये — अपत्य, तोक। अपनी पत्नी से उत्पन्न — औरस, उरस्य। पिता — तात, जनक, पिता।
अमरकोश २.६.३६ — मनुष्यवर्गः
अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः ।भ्रात्रीयो भ्रातृजो भ्रातृभगिन्यौ भ्रातरावुभौ ॥
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र — कुण्ड; पति की मृत्यु के बाद — गोलक। भतीजा — भ्रात्रीय, भ्रातृज। भाई-बहन दोनों को मिलाकर — 'भ्रातरौ' (द्विवचन)।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.५९ — मनुष्यवर्गः
आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ ।दद्रुणो दद्रुरोगी स्यादर्शोरोगयुतोऽर्शसः ॥
रोगी के और नाम — आतुर, अभ्यमित, अभ्यान्त। खाज के रोगी — पामन, कच्छुर। दाद के रोगी — दद्रुण, दद्रुरोगी। बवासीर के रोगी — अर्शस।
अमरकोश २.६.६४ — मनुष्यवर्गः
उत्ततप्तं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम् ।रुधिरेऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम् ॥
सूखा मांस — उत्तप्त, शुष्कमांस, वल्लूर (तीनों लिङ्ग)। रक्त — रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज, शोणित।
अमरकोश २.६.७७ — मनुष्यवर्गः
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।मुष्कोऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥
स्त्री-जननांग — भग, योनि (पुं॰/स्त्री॰)। पुरुष-जननांग — शिश्न, मेढ्र, मेहन, शेफस्। अण्डकोश — मुष्क, अण्डकोश, वृषण। रीढ़ के नीचे का भाग — त्रिक।
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.११८ — मनुष्यवर्गः
अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंशुके ।द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) — अन्तरीय, उपसंव्यान, परिधान, अधोंशुक। ऊपर ओढ़ने का वस्त्र (चादर) — प्रावार, उत्तरासंग, बृहतिका —
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.६.१२२ — मनुष्यवर्गः
परिकर्माङ्गसंस्कारः स्यान्मार्ष्टिर्मार्जना मृजा ।उद्वर्तनोत्सादने द्वे समे आप्लाव आप्लवः ॥
शरीर को सँवारना — परिकर्म, अंगसंस्कार। (पोंछकर) शरीर साफ़ करना — मार्ष्टि, मार्जना, मृजा। उबटन लगाना — उद्वर्तन, उत्सादन। स्नान — आप्लाव, आप्लव —
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.३१ — ब्रह्मवर्गः
त्यागो विहापितं दानमुत्सर्जनविसर्जने ।विश्राणनं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥
दान के नाम — त्याग, विहापित, दान, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन —
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें