🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:44:58 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "उत्क" के १२ परिणाम

अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश २.४.१३४ — वनौषधिवर्गः
तपस्विनी जटामांसी जटिला लोमशा मिसी ।त्वक्पत्रमुत्कटं भृङ्गं त्वचं चोचं वराङ्गकम् ॥
जटामांसी के नाम — तपस्विनी, जटा, मांसी, जटिला, लोमशा, मिसी। दालचीनी (त्वक्) के नाम — त्वक्पत्र, उत्कट, भृंग, त्वच, चोच, वरांगक।
अमरकोश २.५.२५ — सिंहादिवर्गः
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ।कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ ॥
चकवा के नाम — कोक, चक्र, चक्रवाक, रथांग (पहिये) के नाम वाला। कलहंस — कादम्ब, कलहंस। कुरर (टिटहरी जैसा पक्षी) — उत्क्रोश, कुरर।
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश ३.१.८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः ।दक्षिणे सरलोदारौ सुकलो दातृभोक्तरि ॥
उदास मन वाला — दुर्मना, विमना, अन्तर्मना। उत्कण्ठित — उत्क, उन्मना। सरल-स्वभाव — दक्षिण, सरल, उदार। दान देने और भोगने वाला — सुकल।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.३६ — सङ्कीर्णवर्गः
आविधो विध्यते येन तत्र विष्वक्समे निघः ।उत्कारश्च निकारश्च द्वौ धान्योत्क्षेपणार्थकौ ॥
जिससे छेद किया जाए (बरमा) — आविध। चारों ओर से बराबर (लम्बाई-चौड़ाई वाला वृक्ष आदि) — निघ। अनाज ऊपर उछालना (ओसाना/ढेर लगाना) — उत्कार, निकार।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.४४ — नानार्थवर्गः
सूक्ष्मैलायां त्रुटिः स्त्री स्यात्कालेऽल्पे संशयेऽपि सा ।आर्त्युत्कर्षाश्रयः कोट्यो मूले लग्नकचे जटा ॥
त्रुटि (स्त्री॰) — छोटी इलायची, अत्यन्त थोड़ा समय, संशय। कोटि — (धनुष का) सिरा, उत्कर्ष, आश्रय (और करोड़)। जटा — (पेड़ की) जड़, उलझे बाल।
अमरकोश ३.३.४७ — नानार्थवर्गः
पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं कुसूलोऽन्तर्गृहं तथा ।निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ॥
कोष्ठ (पुं॰) — पेट के भीतर का भाग, अनाज की कोठी, भीतरी कमरा। निष्ठा — सिद्धि, नाश, अन्त (और श्रद्धा)। काष्ठा — उत्कर्ष, सीमा/स्थिति, दिशा (और समय का माप)।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें