🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:36 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "उत्त" के ४४ परिणाम

अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.१८ — शब्दादिवर्गः
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकत्थनम् ।सन्देशवाग्वाचिकं स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे ॥
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा — चाटु, चटु (पुं॰/नपुं॰); अपनी डींग — विकत्थन; सन्देश-वचन — वाचिक। आगे कहे जाने वाले वाणी के भेद (विशेषण) तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.५ — भूमिवर्गः
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ।उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥
मिट्टी — मृद्, मृत्तिका; उत्तम मिट्टी — मृत्सा, मृत्स्ना; सब फ़सलों से भरपूर भूमि — उर्वरा; खारी मिट्टी — ऊष, क्षारमृत्तिका।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.६.४ — मनुष्यवर्गः
सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी ।वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी ॥
सुन्दरी, रमणी, रामा (भी स्त्री-विशेष)। क्रोधशील स्त्री — कोपना, भामिनी। श्रेष्ठ स्त्री — वरारोहा, मत्तकाशिनी, उत्तमा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.६४ — मनुष्यवर्गः
उत्ततप्तं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम् ।रुधिरेऽसृग्लोहितास्ररक्तक्षतजशोणितम् ॥
सूखा मांस — उत्तप्त, शुष्कमांस, वल्लूर (तीनों लिङ्ग)। रक्त — रुधिर, असृज्, लोहित, अस्र, रक्त, क्षतज, शोणित।
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.११८ — मनुष्यवर्गः
अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंशुके ।द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) — अन्तरीय, उपसंव्यान, परिधान, अधोंशुक। ऊपर ओढ़ने का वस्त्र (चादर) — प्रावार, उत्तरासंग, बृहतिका —
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.८७ — क्षत्रियवर्गः
कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुर्द्वयोः ।प्रक्ष्वेडनास्तु नाराचाः पक्षो वाजस्त्रिषूत्तरे ॥
बाण के और नाम — कलम्ब, मार्गण, शर, पत्री, रोप, इषु (पुं॰/स्त्री॰)। पूरे लोहे का बाण — प्रक्ष्वेडन, नाराच। बाण के पंख — पक्ष, वाज। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।)
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.९.६ — वैश्यवर्गः
क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं व्रैहेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवो हि यत् ॥
किसान — क्षेत्राजीव, कर्षक, कृषक, कृषीवल। धान (व्रीहि) उगाने योग्य खेत — व्रैहेय; शालि (उत्तम धान) उगाने योग्य — शालेय।
अमरकोश २.९.११ — वैश्यवर्गः
खारीवापस्तु खारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु ॥
खारी (बड़ा माप) बीज बोने योग्य खेत — खारीक। (उत्तमर्ण आदि तीनों लिङ्गों में।) खेत — वप्र (पुं॰/नपुं॰), केदार, क्षेत्र। इसके (समूह के) —
अमरकोश २.९.२३ — वैश्यवर्गः
कडङ्गरो बुसं क्लीबे धान्यत्वचि तुषः पुमान् ।शूकोऽस्त्री श्लक्ष्णतीक्ष्णाग्रे शमी शिम्बा त्रिषूत्तरे ॥
भूसा — कडंगर, बुस (नपुं॰)। अनाज का छिलका — तुष (पुं॰)। बारीक नुकीला सींकुर — शूक (पुं॰/नपुं॰)। फली — शमी, शिम्बा। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।)
अमरकोश २.९.२५ — वैश्यवर्गः
शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी ।तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर्गवेधुका ॥
कलम, साठी आदि धान — शालि (पुं॰)। बिना बोए उगने वाले अनाज (तिन्नी) — तृणधान्य, नीवार। मुनियों का एक जंगली अन्न — गवेधु, गवेधुका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.६८ — वैश्यवर्गः
अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी ।वर्णादिभेदात्संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥
गाय के और नाम — अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी। श्रेष्ठ गाय — नैचिकी। रंग आदि के भेद से — शबली (चितकबरी), धवला (सफ़ेद) आदि नाम।
अमरकोश २.९.९० — वैश्यवर्गः
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥
धन के नाम — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ, रै, विभव।
अमरकोश २.१०.३७ — शूद्रवर्गः
वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।साधारणः समानश्च स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥
समान/सदृश — सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान (ये विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले)। और ये (आगे वाले) समास के उत्तरपद में ही (प्रयुक्त होते हैं) —
अमरकोश ३.१.५७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्लीबे प्रधानं प्रमुखप्रवेकानुत्तमोत्तमाः ।मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रवर्होऽनवरार्ध्यवत् ॥
श्रेष्ठ/मुख्य — प्रधान (नपुं॰), प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य —
अमरकोश ३.१.१०४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अन्वेषितं गवेषितमन्विष्टं मार्गितं मृगितम् ।आर्द्रं सार्द्रं क्लिन्नं तिमितं स्तिमितं समुन्नमुत्तं च ॥
खोजा हुआ — अन्वेषित, गवेषित, अन्विष्ट, मार्गित, मृगित। गीला — आर्द्र, सार्द्र, क्लिन्न, तिमित, स्तिमित, समुन्न, उत्त।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१५४ — नानार्थवर्गः
तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ ।श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥
तार्क्ष्य — घोड़ा, गरुड़। क्षय — घर, नाश। श्वशुर्य — देवर, साला। भ्रातृव्य — भतीजा, शत्रु।
अमरकोश ३.३.१९९ — नानार्थवर्गः
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ।एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥
उत्तर — ऊपर, उत्तर दिशा, श्रेष्ठ (और बाद का, जवाब)। अनुत्तर — इनके विपरीत (नीचे, दक्षिण, अश्रेष्ठ), और सर्वश्रेष्ठ भी (जिससे उत्तम कोई नहीं)! पर — दूर, अन्य, उत्तम।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.४.२० — अव्ययवर्गः
परुत्परार्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।अद्यात्राह्न्यथ पूर्वेऽह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् ॥
पिछले वर्ष — परुत्। उससे पहले के वर्ष — परारि। इस वर्ष — ऐषमः। आज — अद्य। पिछले दिन आदि के अर्थ में 'पूर्व', 'उत्तर', 'अपर' से —
अमरकोश ३.४.२१ — अव्ययवर्गः
तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः ।उभयद्युश्चोभयेद्युः परेत्वह्नि परेद्यवि ॥
(इसी प्रकार) अधर, अन्य, अन्यतर, इतर से — पूर्वेद्युः (पिछले दिन), उत्तरेद्युः, अपरेद्युः, अधरेद्युः, अन्येद्युः, अन्यतरेद्युः, इतरेद्युः। दोनों दिन — उभयद्युः, उभयेद्युः। अगले दिन — परेद्यवि।
अमरकोश ३.४.२३ — अव्ययवर्गः
एतर्हि संप्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा ।दिग्देशकाले पूर्वादौ प्रागुदक्प्रत्यगादयः ॥
अब — एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, साम्प्रतम्। पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये — प्राक् (पूर्व), उदक् (उत्तर), प्रत्यक् (पश्चिम), अवाक् (दक्षिण) आदि।
अमरकोश ३.५.४१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आबन्नन्तोत्तरपदो द्विगुश्चापुंसि नश्च लुप् ।त्रिखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्यपि ॥
जिस समाहार-द्विगु का उत्तरपद 'आ'-अन्त या 'न्'-अन्त हो, वह स्त्री॰ या नपुं॰ (पुं॰ नहीं), और 'न्' का लोप — जैसे त्रिखट्वम्/त्रिखट्वी (तीन खाटें), त्रितक्षम्/त्रितक्षी (तीन बढ़ई)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें