📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "उपसर्ग" के ८ परिणाम
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश २.१.१७ — भूमिवर्गः
अतिपन्थाः सुपन्थाश्च सत्पथश्चार्चितेऽध्वनि ।व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समाः ॥
अच्छा मार्ग — अतिपथ, सुपथ, सत्पथ; बुरा मार्ग — व्यध्व, दुरध्व, विपथ, कदध्वा, कापथ (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.३९ — वनौषधिवर्गः
काकेन्दुः कुलकः काकतिन्दुकः काकपीलुके ।गोलीढो झाटलो घण्टापाटलिर्मोक्षमुष्ककौ ॥
कुचला/कटु-तेंदू के नाम — काकेन्दु, कुलक, काकतिन्दुक, काकपीलुक। मोखा वृक्ष के नाम — गोलीढ, झाटल, घण्टापाटलि, मोक्ष, मुष्कक।
अमरकोश २.८.१०९ — क्षत्रियवर्गः
अजन्यं क्लीबमुत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ।मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम् ॥
अपशकुन/उपद्रव — अजन्य (नपुं॰), उत्पात, उपसर्ग। मूर्च्छा — मूर्छा, कश्मल, मोह। (शत्रु द्वारा) रौंदना — अवमर्द, पीडन।
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
अमरकोश ३.५.४३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्थान्ताः प्राद्यलम्प्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः ।तद्धितार्थो द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूपः/द्विजार्था यवागूः), प्र आदि उपसर्ग, 'अलम्', 'प्राप्त', 'आपन्न' पूर्व वाले समास; तद्धितार्थ द्विगु; संख्या, सर्वनाम और उनसे अन्त होने वाले —