🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:37:56 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "उपा" के ३७ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.१६ — भूमिवर्गः
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः ।सरणिः पद्धतिः पद्या वर्तन्येकपदीति च ॥
मार्ग के नाम — अयन, वर्त्म, मार्ग, अध्वन्, पथिन्, पदवी, सृति, सरणि, पद्धति, पद्या, वर्तनी, एकपदी।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.१५ — मनुष्यवर्गः
आचार्यानी तु पुंयोगे स्यादर्यी क्षत्रियी तथा ।उपाध्यायान्युपाध्यायी पोटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥
पति के सम्बन्ध से — आचार्य की पत्नी 'आचार्यानी', वैश्य की पत्नी 'अर्यी', क्षत्रिय की पत्नी 'क्षत्रियी', उपाध्याय की पत्नी 'उपाध्यायानी/उपाध्यायी'। स्त्री-पुरुष दोनों लक्षणों वाली — पोटा।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.७.४१ — ब्रह्मवर्गः
पर्यायश्चातिपातस्तु स्यात्पर्यय उपात्ययः ।नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ॥
क्रम का और नाम — पर्याय। क्रम का उल्लंघन — अतिपात, पर्यय, उपात्यय। व्रत — नियम, व्रत (पुं॰/नपुं॰)। उपवास आदि व्रत — पुण्यक।
अमरकोश २.७.४४ — ब्रह्मवर्गः
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः ।संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः ॥
मुख्य (प्रथम) विधि — मुख्य कल्प। उससे निम्न (विकल्प) — अनुकल्प। संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ — उपाकरण।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश २.८.५० — क्षत्रियवर्गः
पुच्छोऽस्त्री लूमलाङ्गूले वालहस्तश्च वालधिः ।त्रिषूपावृत्तलुठितौ परावृत्ते मुहुर्भुवि ॥
पूँछ — पुच्छ (पुं॰/नपुं॰), लूम, लांगूल। बालों वाली पूँछ — वालहस्त, वालधि। (थककर) बार-बार ज़मीन पर लोटने वाला घोड़ा — उपावृत्त, लुठित (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.८६ — क्षत्रियवर्गः
लक्षं लक्ष्यं शरव्यं च शराभ्यास उपासनम् ।पृषत्कबाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः ॥
निशाना — लक्ष, लक्ष्य, शरव्य। बाण चलाने का अभ्यास — शराभ्यास, उपासन। बाण के नाम — पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग, आशुग —
अमरकोश २.८.८८ — क्षत्रियवर्गः
निरस्तः प्रहिते बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तकौ ।तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः ॥
छोड़ा गया बाण — निरस्त। विष-बुझा बाण — दिग्ध, लिप्तक। तरकश — तूण, उपासंग, तूणीर, निषंग, इषुधि (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश ३.१.१२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादभ्यागारिकस्तस्मिन्नुपाधिश्च पुमानयम् ।वराङ्गरूपोपेतो यस्सिंहसंहननो हि सः ॥
(परिवार-पालन में लगा व्यक्ति) — अभ्यागारिक, उपाधि (पुं॰)। सुन्दर अंगों और रूप से युक्त (सुडौल) — सिंहसंहनन।
अमरकोश ३.१.९१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वृत्ते तु वृत्तव्यावृत्तौ संयोजित उपाहितः ।प्राप्यं गम्यं समासाद्यं स्यन्नं रीणं स्नुतं स्रुतम् ॥
घेरा/चुना हुआ — वृत, वृत्त, व्यावृत्त। जोड़ा हुआ — संयोजित, उपाहित। प्राप्त करने योग्य — प्राप्य, गम्य, समासाद्य। बहा/टपका हुआ — स्यन्न, रीण, स्नुत, स्रुत।
अमरकोश ३.१.१०१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च ।सन्तापितसन्तप्तौ धूपितधूपायितौ च दूनश्च ॥
सेवा/उपासना किया हुआ — वरिवसित, वरिवस्यित, उपासित, उपचरित। सन्तप्त (दुःखी) — सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित, दून।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.२.३३ — सङ्कीर्णवर्गः
स्याद्व्यत्यासो विपर्यासो व्यत्ययश्च विपर्यये ।पर्ययोऽतिक्रमस्तस्मिन्नतिपात उपात्ययः ॥
उलट-पुलट — व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय, विपर्यय। उल्लंघन — पर्यय, अतिक्रम, अतिपात, उपात्यय।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.६९ — नानार्थवर्गः
विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस्त्वष्टरि सारथौ ।व्यक्तः प्राज्ञेऽपि दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने ॥
अजित, अव्यक्त — विष्णु भी। सूत — बढ़ई, सारथि। व्यक्त — विद्वान् भी (प्रकट भी)। दृष्टान्त — शास्त्र, उदाहरण।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.१४७ — नानार्थवर्गः
धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः ।उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः ॥
धर्म — पुण्य, यमराज, न्याय, स्वभाव, आचार, सोमपान करने वाला (यज्ञकर्ता)। उपक्रम — उपाय सोचकर आरम्भ, (मन्त्रियों की) परीक्षा।
अमरकोश ३.३.१६५ — नानार्थवर्गः
आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः ॥
क्रिया के नौ अर्थ — आरम्भ, प्रायश्चित्त (निष्कृति), शिक्षा, पूजा, विचार करके निश्चय, उपाय, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा।
अमरकोश ३.३.२३६ — नानार्थवर्गः
पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च ।उपादानेऽप्यामिषं स्यादपराधेऽपि किल्बिषम् ॥
पौरुष — पुरुषत्व, पुरुषार्थ (पराक्रम)। विष — जल भी (ज़हर भी)। आमिष — लोभ की वस्तु भी (मांस भी)। किल्बिष — अपराध भी (पाप भी)।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।
💬