📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "उल" के ४२ परिणाम
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.१८ — वारिवर्गः
सहस्रदंष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुकः समौ ।नलमीनश्चिलिचिमः प्रोष्ठी तु शफरीद्वयोः ॥
बहुत दाँतों वाली मछली — सहस्रदंष्ट्र, पाठीन; शिशुमार जैसी मछली — उलूपी, शिशुक; नरकट में रहने वाली मछली — नलमीन, चिलिचिम; छोटी चमकीली मछली — प्रोष्ठी, शफरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.४.९ — वनौषधिवर्गः
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता ।लता प्रतानिनी वीरुद्गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥
बिना तने वाला पौधा — स्तम्ब, गुल्म; बेल — वल्ली, व्रतति, लता; फैलने वाली बेल — वीरुध्, गुल्मिनी, उलप।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.५.१६ — सिंहादिवर्गः
पारावतः कलरवः कपोतोऽथ शशादनः ।पत्री श्येन उलूकस्तु वायसारातिपेचकौ ॥
कबूतर — पारावत, कलरव, कपोत; बाज़ — शशादन, पत्री, श्येन; उल्लू के नाम — उलूक, वायसाराति, पेचक —
अमरकोश २.५.१७ — सिंहादिवर्गः
दिवान्धः कौशिको घूको दिवाभीतो निशाटनः ।व्याघ्राटः स्याद्भरद्वाजः खञ्जरीटस्तु खञ्जनः ॥
उल्लू के और नाम — दिवान्ध, कौशिक, घूक, दिवाभीत, निशाटन। भरद्वाज पक्षी — व्याघ्राट, भरद्वाज। खंजन — खंजरीट, खंजन।
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.५५ — मनुष्यवर्गः
आनाहस्तु निबन्धः स्याद्ग्रहणीरुक्प्रवाहिका ।प्रच्छर्दिका वमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथुः समाः ॥
पेट फूलना/कब्ज़ — आनाह, निबन्ध। संग्रहणी (पेचिश) — ग्रहणी, प्रवाहिका। उल्टी — प्रच्छर्दिका, वमि (स्त्री॰), वमथु (पुं॰)।
अमरकोश २.६.५६ — मनुष्यवर्गः
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः ।श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥
रोगों के भेद — विद्रधि (स्त्री॰, फोड़ा), ज्वर (बुख़ार), मेह (प्रमेह/मधुमेह), भगन्दर। हाथीपाँव — श्लीपद, पादवल्मीक। गंजापन — केशघ्न, इन्द्रलुप्तक।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.४१ — ब्रह्मवर्गः
पर्यायश्चातिपातस्तु स्यात्पर्यय उपात्ययः ।नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम् ॥
क्रम का और नाम — पर्याय। क्रम का उल्लंघन — अतिपात, पर्यय, उपात्यय। व्रत — नियम, व्रत (पुं॰/नपुं॰)। उपवास आदि व्रत — पुण्यक।
अमरकोश २.९.२६ — वैश्यवर्गः
अयोग्रं मुसलोऽस्त्री स्यादुदूखलमुलूखलम् ।प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री चालनी तितउः पुमान् ॥
मूसल — अयोग्र, मुसल (पुं॰/नपुं॰)। ओखली — उदूखल, उलूखल। सूप — प्रस्फोटन, शूर्प (पुं॰/नपुं॰)। छलनी — चालनी, तितउ (पुं॰)।
अमरकोश २.९.३० — वैश्यवर्गः
अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ।हसन्यप्यथ न स्त्री स्यादङ्गारोऽलातमुल्मुकम् ॥
अँगीठी — अंगारधानिका, अंगारशकटी, हसन्ती, हसनी। अंगारा — अंगार (पुं॰/नपुं॰)। जलती लकड़ी (लुकाठी) — अलात, उल्मुक।
अमरकोश ३.१.८० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अन्तो जघन्यं चरममन्त्यपाश्चात्यपश्चिमाः ।मोघं निरर्थकं स्पष्टं स्फुटं प्रव्यक्तमुल्बणम् ॥
अन्तिम — अन्त (पुं॰/नपुं॰), जघन्य, चरम, अन्त्य, पाश्चात्य, पश्चिम। व्यर्थ — मोघ, निरर्थक। स्पष्ट — स्पष्ट, स्फुट, प्रव्यक्त, उल्बण।
अमरकोश ३.१.८३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रसव्यं प्रतिकूलं स्यादपसव्यमपष्ठु च ।वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यं तु दक्षिणम् ॥
प्रतिकूल/उलटा — प्रसव्य, प्रतिकूल, अपसव्य, अपष्ठु। बायाँ (अंग) — सव्य। दाहिना — अपसव्य।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.३३ — सङ्कीर्णवर्गः
स्याद्व्यत्यासो विपर्यासो व्यत्ययश्च विपर्यये ।पर्ययोऽतिक्रमस्तस्मिन्नतिपात उपात्ययः ॥
उलट-पुलट — व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय, विपर्यय। उल्लंघन — पर्यय, अतिक्रम, अतिपात, उपात्यय।
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.१० — नानार्थवर्गः
महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥
कौशिक — इन्द्र, गुग्गुल, उल्लू, सँपेरा। आतंक — रोग, सन्ताप, शंका। क्षुल्लक — छोटा/थोड़ा (तीनों लिङ्ग; नीच भी)।
अमरकोश ३.३.३४ — नानार्थवर्गः
विपर्यासे विस्तरे च प्रपञ्चः पावके शुचिः ।मास्यमात्ये चाप्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु ॥
प्रपंच — उलट-फेर (छल), विस्तार (संसार)। शुचि — अग्नि; (पुं॰ में) आषाढ़ मास, (परीक्षा में खरा) शुद्ध मन्त्री; (तीनों लिङ्गों में) पवित्र, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.४४ — नानार्थवर्गः
सूक्ष्मैलायां त्रुटिः स्त्री स्यात्कालेऽल्पे संशयेऽपि सा ।आर्त्युत्कर्षाश्रयः कोट्यो मूले लग्नकचे जटा ॥
त्रुटि (स्त्री॰) — छोटी इलायची, अत्यन्त थोड़ा समय, संशय। कोटि — (धनुष का) सिरा, उत्कर्ष, आश्रय (और करोड़)। जटा — (पेड़ की) जड़, उलझे बाल।
अमरकोश ३.३.१५८ — नानार्थवर्गः
व्यसनान्यशुभं दैवं विपदित्यनयास्त्रयः ।अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि ॥
अनय — विपत्ति, अशुभ, भाग्य (दुर्भाग्य)। अत्यय — उल्लंघन, कष्ट, दोष, दण्ड (और नाश)। विपत्ति के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।
अमरकोश ३.३.२५६ — नानार्थवर्गः
चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये ।स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति ॥
'च' — अन्वाचय (गौण जोड़), समाहार, इतरेतर (परस्पर), समुच्चय (और)। 'स्वस्ति' — आशीर्वाद, कल्याण, पुण्य। 'अति' — अधिकता, उल्लंघन।
अमरकोश ३.५.८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सिध्रका सारिका हिक्का प्राचिकोल्का पिपीलिका ।तिन्दुकी कणिका भङ्गिः सुरङ्गासूचिमाढयः ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) सिध्रका, सारिका (मैना), हिक्का (हिचकी), प्राचिका, उल्का, पिपीलिका (चींटी), तिन्दुकी (तेंदू), कणिका, भंगि (तरंग), सुरंगा (सुरंग), सूचि (सुई), माढि —