🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:18 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "औषध" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.२३ — वनौषधिवर्गः
सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः ।आरग्वधे राजवृक्षशम्पाकचतुरङ्गुलाः ॥
छतिवन के नाम — सप्तपर्ण, विशालत्वक्, शारद, विषमच्छद। अमलतास के नाम — आरग्वध, राजवृक्ष, शम्पाक, चतुरंगुल —
अमरकोश २.४.२४ — वनौषधिवर्गः
आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः ।स्युर्जम्बीरे दन्तशठजम्भजम्भीरजम्भलाः ॥
अमलतास के और नाम — आरेवत, व्याधिघात, कृतमाल, सुवर्णक। जंभीरी नींबू के नाम — जम्बीर, दन्तशठ, जम्भ, जम्भीर, जम्भल।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.३९ — वनौषधिवर्गः
काकेन्दुः कुलकः काकतिन्दुकः काकपीलुके ।गोलीढो झाटलो घण्टापाटलिर्मोक्षमुष्ककौ ॥
कुचला/कटु-तेंदू के नाम — काकेन्दु, कुलक, काकतिन्दुक, काकपीलुक। मोखा वृक्ष के नाम — गोलीढ, झाटल, घण्टापाटलि, मोक्ष, मुष्कक।
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.४४ — वनौषधिवर्गः
सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः ।साले तु सर्जकार्श्याश्वकर्णकाः सस्यसम्वरः ॥
विजयसार के नाम — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक, जीवक। साल वृक्ष के नाम — साल, सर्ज, कार्श्य, अश्वकर्णक, सस्यसंवर।
अमरकोश २.४.४७ — वनौषधिवर्गः
पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः ।चिरबिल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके ॥
सेमल का गोंद — पिच्छा; काला सेमल — रोचन, कूटशाल्मलि; करंज के नाम — चिरबिल्व, नक्तमाल, करज, करंजक।
अमरकोश २.४.४९ — वनौषधिवर्गः
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः ।गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः ॥
रोहेड़ा के नाम — रोही, रोहितक, प्लीहशत्रु, दाडिमपुष्पक। खैर के नाम — गायत्री, बालतनय, खदिर, दन्तधावन।
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.४.६६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका ।जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥
अरणी के और नाम — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका, जय। कुड़ा (कुटज) के नाम — कुटज, शक्र, वत्सक, गिरिमल्लिका।
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.८४ — वनौषधिवर्गः
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ।पाटाम्बष्टा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा ॥
मूर्वा के और नाम — मधूलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी, पीलुपर्णी। पाठा के नाम — पाटा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, स्थापनी, श्रेयसी, रसा —
अमरकोश २.४.८५ — वनौषधिवर्गः
एकाष्ठीला पापचेली प्राचीना वनतिक्तिका ।कटुः कटम्भराशोकरोहिणी कटुरोहिणी ॥
पाठा के और नाम — एकाष्ठीला, पापचेली, प्राचीना, वनतिक्तिका। कुटकी के नाम — कटु, कटम्भरा, अशोकरोहिणी, कटुरोहिणी —
अमरकोश २.४.८७ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ।चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृषा ॥
कौंच के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बि, कपिकच्छु, मर्कटी। मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम — चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा —
अमरकोश २.४.८८ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ।अपामार्गः शैखरिको धामार्गवमयूरकौ ॥
मूसाकानी के और नाम — प्रत्यक्श्रेणी, सुतश्रेणी, रण्डा, मूषिकपर्णी। चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम — अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, मयूरक —
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.४.९० — वनौषधिवर्गः
अङ्गारवल्ली बालेयशाकबर्बरवर्धकाः ।मञ्जिष्टा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका ॥
भारंगी के और नाम — अंगारवल्ली, बालेयशाक, बर्बर, वर्धक। मजीठ के नाम — मंजिष्ठा, विकसा, जिंगी, समंगा, कालमेषिका —
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.४.९३ — वनौषधिवर्गः
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशिर्धावनिर्गुहा ।निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका ॥
पिठवन के और नाम — क्रोष्टुविन्ना, सिंहपुच्छी, कलशि, धावनि, गुहा। भटकटैया (कण्टकारी) के नाम — निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, बृहती, कण्टकारिका —
अमरकोश २.४.९५ — वनौषधिवर्गः
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ।अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥
नील के और नाम — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, दोला, नीलिनी। बावची के नाम — अवल्गुज, सोमराजी, सुवल्ली, सोमवल्लिका —
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.१०६ — वनौषधिवर्गः
समन्तदुग्धाथो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ।तण्डुलश्च कृमिघ्नश्च विडङ्गं पुन्नपुंसकम् ॥
थूहर का और नाम — समन्तदुग्धा। वायविडंग के नाम — वेल्ल, अमोघा, चित्रतण्डुला, तण्डुल, कृमिघ्न, विडंग (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.४.१०९ — वनौषधिवर्गः
काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेषिका ।मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका ॥
काली निसोथ के और नाम — काला, मसूरविदला, अर्धचन्द्रा, कालमेषिका। मुलेठी के नाम — मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका।
अमरकोश २.४.११२ — वनौषधिवर्गः
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा ।योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम — गोपी, श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा। ऋद्धि औषधि के नाम — योग्य, ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी; ये वृद्धि औषधि के भी नाम हैं।
अमरकोश २.४.११४ — वनौषधिवर्गः
वार्ताकी हिङ्गुली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी ।नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली ॥
बैंगन के नाम — वार्ताकी, हिंगुली, सिंही, भण्टाकी, दुष्प्रधर्षिणी। रास्ना के नाम — नाकुली, सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली —
अमरकोश २.४.११५ — वनौषधिवर्गः
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी छत्राकी सुवहा च सा ।विदारिगन्धांशुमती सालपर्णी स्थिरा ध्रुवा ॥
रास्ना के और नाम — नकुलेष्टा, भुजंगाक्षी, छत्राकी, सुवहा। सरिवन (शालपर्णी) के नाम — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा, ध्रुवा।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१३७ — वनौषधिवर्गः
स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्र्यावेगी वृद्धदारकः ।जुङ्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयस्था सोमवल्लरी ॥
विधारा के नाम — ऋक्षगन्धा, छगलान्त्री, आवेगी, वृद्धदारक, जुंग। ब्राह्मी के नाम — ब्राह्मी, मत्स्याक्षी, वयःस्था, सोमवल्लरी।
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.४.१४३ — वनौषधिवर्गः
किराततिक्तो भूनिम्बोऽनार्यतिक्तोऽथ सप्तला ।विमला सातला भूरिफेना चर्मकषेत्यपि ॥
चिरायता के नाम — किराततिक्त, भूनिम्ब, अनार्यतिक्त। सातला (थूहर-भेद) के नाम — सप्तला, विमला, सातला, भूरिफेना, चर्मकषा।
अमरकोश २.४.१४४ — वनौषधिवर्गः
वायसोली स्वादुरसा वयस्थाथ मकूलकः ।निकुम्भो दन्तिका प्रत्यक्श्रेण्युदुम्बरपर्ण्यपि ॥
काकोली — वायसोली, स्वादुरसा, वयःस्था। दन्ती के नाम — मकूलक, निकुम्भ, दन्तिका, प्रत्यक्श्रेणी, उदुम्बरपर्णी।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१४९ — वनौषधिवर्गः
पुनर्नवा तु शोथघ्नी वितुन्नं सुनिषण्णकम् ।स्याद्वातकः शीतलोऽपराजिता शणपर्ण्यपि ॥
पुनर्नवा के नाम — पुनर्नवा, शोथघ्नी; चौपतिया — वितुन्न, सुनिषण्णक; शणपर्णी (सन-भेद) — वातक, शीतल, अपराजिता, शणपर्णी।
अमरकोश २.४.१५० — वनौषधिवर्गः
पारावताङ्घ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ।वार्षिकं त्रायमाणा स्यात्त्रायन्ती बलभद्रिका ॥
मालकँगनी (ज्योतिष्मती) के नाम — पारावतांघ्रि, कटभी, पण्या, ज्योतिष्मती। त्रायमाणा के नाम — वार्षिक, त्रायमाणा, त्रायन्ती, बलभद्रिका।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.८.१२० — क्षत्रियवर्गः
आयुर्जीवितकालो ना जीवातुर्जीवनौषधम् ॥
आयु — आयुस्, जीवितकाल (पुं॰)। जीवन देने वाली औषधि — जीवातु, जीवनौषध।
अमरकोश २.९.३७ — वैश्यवर्गः
जीरको जरणोऽजाजि कणा कृष्णे तु जीरके ।सुषवी कारवी पृथ्वी पृथुः कालोपकुञ्जिका ॥
जीरा — जीरक, जरण, अजाजी, कणा। काला जीरा (कलौंजी) — सुषवी, कारवी, पृथ्वी, पृथु, काला, उपकुंचिका।
अमरकोश २.९.३८ — वैश्यवर्गः
आर्द्रकं शृङ्गबेरं स्यादथच्छत्रा वितुन्नकम् ।कुस्तुम्बुरु च धान्याकमथ शुण्ठी महौषधम् ॥
अदरक — आर्द्रक, शृंगबेर। धनिया — छत्रा, वितुन्नक, कुस्तुम्बुरु, धान्याक। सोंठ — शुण्ठी, महौषध —
अमरकोश २.९.३९ — वैश्यवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ।आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि च ॥
सोंठ के और नाम — विश्व (स्त्री॰/नपुं॰), नागर, विश्वभेषज। काँजी — आरनालक, सौवीर, कुल्माष, अभिषुत —
अमरकोश २.९.४१ — वैश्यवर्गः
तत्पत्री कारवी पृथ्वी बाष्पिका कबरी पृथुः ।निशाख्या काञ्चनी पीता हरिद्रा वरवर्णिनी ॥
हींग का पत्ता — कारवी, पृथ्वी, बाष्पिका, कबरी, पृथु। हल्दी — निशा (के नाम वाली), कांचनी, पीता, हरिद्रा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.९.८६ — वैश्यवर्गः
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥
सोलह माषक — अक्ष, कर्ष (पुं॰/नपुं॰)। चार कर्ष — पल। सोने का एक कर्ष — सुवर्ण, बिस्त। सोने का एक पल — कुरुबिस्त।
अमरकोश २.९.९८ — वैश्यवर्गः
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी ।अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले ॥
लोहा — लोह (पुं॰/नपुं॰), शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार। लोहे का मैल (कीट) — मण्डूर, सिंहाण।
अमरकोश २.९.१०१ — वैश्यवर्गः
तुत्थाञ्जनं शिखिग्रीवं वितुन्नकमयूरके ।कर्परी दार्विकाक्वाथोद्भवं तुत्थं रसाञ्जनम् ॥
नीला थोथा — तुत्थांजन, शिखिग्रीव (मोर की गर्दन जैसा नीला), वितुन्नक, मयूरक। दारुहल्दी के काढ़े से बना अंजन — कर्परी, तुत्थ, रसांजन —
अमरकोश २.९.१०३ — वैश्यवर्गः
रीतिपुष्पं पुष्पकेतु पुष्पकं कुसुमाञ्जनम् ।पिञ्जरं पीतनं तालमालं च हरितालके ॥
पीतल का फूल (जस्ते का भस्म) — रीतिपुष्प, पुष्पकेतु, पौष्पक, कुसुमांजन। हरताल — पिंजर, पीतन, ताल, आल, हरितालक।
अमरकोश २.९.१०४ — वैश्यवर्गः
गैरेयमर्थ्यं गिरिजमश्मजं च शिलाजतु ।वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः ॥
शिलाजीत — गैरेय, अर्थ्य, गिरिज, अश्मज, शिलाजतु। बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) — बोल, गन्धरस, प्राण, पिण्ड, गोप, रस।
अमरकोश २.९.१०८ — वैश्यवर्गः
मनःशिला मनोगुप्ता मनोह्वा नागजिह्विका ।नैपाली कुनटी गोला यवक्षारो यवाग्रजः ॥
मैनसिल (लाल खनिज) — मनःशिला, मनोगुप्ता, मनोह्वा, नागजिह्विका, नैपाली, कुनटी, गोला। जवाखार — यवक्षार, यवाग्रज —
अमरकोश २.९.१०९ — वैश्यवर्गः
पाक्योऽथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखवर्चकः ।सौवर्चलं स्याद्रुचकं त्वक्क्षीरी वंशरोचना ॥
जवाखार का और नाम — पाक्य। सज्जीखार — सर्जिकाक्षार, कापोत, सुखवर्चक; सौवर्चल, रुचक। वंशलोचन (बाँस से निकलने वाला) — त्वक्क्षीरी, वंशरोचना।
अमरकोश २.९.११० — वैश्यवर्गः
शिग्रुजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥
सहजन के बीज — शिग्रुज, श्वेतमरिच। ईख की जड़ — मोरट। पिपरामूल — ग्रन्थिक, पिप्पलीमूल, चटकाशिरस्।
अमरकोश २.९.१११ — वैश्यवर्गः
गोलोमी भूतकेशो ना पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ।त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥
भूतकेशी (एक औषधि) — गोलोमी, भूतकेश (पुं॰)। लाल चन्दन — पत्रांग, रक्तचन्दन। सोंठ-पीपल-काली मिर्च का योग — त्रिकटु, त्र्यूषण, व्योष। हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग — त्रिफला, फलत्रिक।
अमरकोश २.१०.४२ — शूद्रवर्गः
मैरेयमासवः सीधुर्मेन्दको जगलः समौ ।सन्धानं स्यादभिषवः किण्वं पुंसि तु नग्नहूः ॥
गन्ने आदि से बनी मदिरा — मैरेय, आसव, सीधु। मदिरा की तलछट — मेदक, जगल। (मदिरा) बनाने की क्रिया — सन्धान, अभिषव। ख़मीर (बीज) — किण्व, नग्नहू (पुं॰)।
अमरकोश ३.१.९३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अवरीणो धिक्कृतश्चाप्यवध्वस्तोऽवचूर्णितः ।अनायासकृतं फाण्टं स्वनितं ध्वनितं समे ॥
निन्दित — अवरीण, धिक्कृत। चूर्ण छिड़का हुआ — अवध्वस्त, अवचूर्णित। बिना परिश्रम (गर्म पानी में भिगोकर) बना काढ़ा — फाण्ट, अनायासकृत। ध्वनित — स्वनित, ध्वनित।
अमरकोश ३.३.८ — नानार्थवर्गः
स्याद्भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तृणे भूस्तृणेऽपि च ।ज्योत्स्निकायां च घोषे च कोशातक्यथ कट्फले ॥
भूतिक — चिरायता, कत्तृण (एक घास), भूस्तृण। कोशातकी — तोरई (ज्योत्स्निका), घोषा (एक बेल)। और कायफल के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१४ — नानार्थवर्गः
दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री कल्कोऽस्त्री शमलैनसोः ।दम्भेऽप्यथ पिनाकोऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः ॥
निष्क (पुं॰/नपुं॰) — (उपर्युक्त सब) और दीनार (सिक्का) भी। कल्क — मैल, पाप, दम्भ (और पीसी औषधि)। पिनाक — त्रिशूल, शिव का धनुष।
अमरकोश ३.३.४२ — नानार्थवर्गः
रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ।रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे ॥
कटु — कड़वा रस (पुं॰); न करने योग्य काम (नपुं॰); ईर्ष्यालु, तीखा (तीनों लिङ्ग)। रिष्ट — कुशल, अशुभ, अभाव। अरिष्ट — शुभ, अशुभ (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.१५१ — नानार्थवर्गः
क्षितिक्षान्त्योः क्षमायुक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु ।त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा ॥
क्षमा — पृथ्वी, सहनशीलता। क्षम — सहनशील, समर्थ, हितकारी (तीनों लिङ्ग)। श्याम — हरा, काला (तीनों लिङ्ग)। श्यामा — शारिवा (एक औषधि), रात्रि (और यौवना स्त्री)।
अमरकोश ३.३.१६४ — नानार्थवर्गः
कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ।वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिख्या नामशोभयोः ॥
गांगेय — कसेरू, सोना (और भीष्म, कार्तिकेय)। विशल्या — दन्ती (एक औषधि) भी (गिलोय भी)। वृषाकपायी — लक्ष्मी, पार्वती। अभिख्या — नाम, शोभा।
अमरकोश ३.३.१८५ — नानार्थवर्गः
धात्री स्यादुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि ।क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥
धात्री — धाय (उपमाता), पृथ्वी, आँवला। क्षुद्रा — अंगहीन स्त्री, नटी, वेश्या, मधुमक्खी, कटेरी (एक औषधि)।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें