🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:23 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कटक" के १० परिणाम

अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.६.१०८ — मनुष्यवर्गः
आवापकः पारिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम् ।केयूरमङ्गदं तुल्ये अङ्गुलीयकमूर्मिका ॥
कंगन/कड़ा — आवापक, पारिहार्य, कटक, वलय (पुं॰/नपुं॰)। बाजूबन्द — केयूर, अंगद। अँगूठी — अंगुलीयक, ऊर्मिका।
अमरकोश २.६.१११ — मनुष्यवर्गः
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका ।त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥
पैरों का कड़ा — हंसक, पादकटक। घुँघरू — किंकिणी, क्षुद्रघण्टिका। वस्त्र के स्रोत — छाल, फल (कपास), कीड़े (रेशम), रोएँ (ऊन)। (आगे के) दस शब्द तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.७.२० — ब्रह्मवर्गः
वेदिः परिष्कृता भूमिः समे स्थण्डिलचत्वरे ।चषालो यूपकटकः कुम्बा सुगहना वृतिः ॥
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि — वेदि। यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि — स्थण्डिल, चत्वर। यूप (यज्ञ-स्तम्भ) का कड़ा — चषाल, यूपकटक। यज्ञशाला का घना घेरा — कुम्बा।
अमरकोश २.८.६४ — क्षत्रियवर्गः
शीर्षण्यं च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचोऽस्त्रियाम् ॥
शिरस्त्राण (टोप) — शीर्षक, शीर्षण्य, शिरस्त्र। कवच — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.२७ — वैश्यवर्गः
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिलिञ्जकौ ।समानौ रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे ॥
कपड़े का थैला — स्यूत, प्रसेव। बाँस की टोकरी — कण्डोल, पिट। चटाई — कट, किलिंजक। रसोई — रसवती, पाकस्थान, महानस।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.३.१८ — नानार्थवर्गः
भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटकोऽस्त्रियाम् ।सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः ॥
कटक — पर्वत का मध्य भाग, कंगन, सेना (चक्र)। कण्टक — काँटा (सुई की नोक), छोटा शत्रु, रोमांच।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें