📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कठ" के ४० परिणाम
अमरकोश १.१.४६ — स्वर्गवर्गः
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥
पार्वती के और नाम — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, दुर्गा, मृडानी, चण्डिका, अम्बिका।
अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.९.४ — नरकवर्गः
स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् ॥
दुःख के और नाम — कष्ट, कृच्छ्र, आभील। इनमें से जो शब्द किसी वस्तु के विशेषण हों, वे तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश २.४.६१ — वनौषधिवर्गः
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ।काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥
कटहल के नाम — पनस, कण्टकिफल। जल-बेंत (हिज्जल) के नाम — निचुल, हिज्जल, अम्बुज। कठूमर (जंगली गूलर) के नाम — काकोदुम्बरिका, फल्गु, मलयू, जघनेफला।
अमरकोश २.४.७९ — वनौषधिवर्गः
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ।जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥
मरुआ के नाम — समीरण, मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर। काली तुलसी (पर्णास) के नाम — पर्णास, कठिंजर, कुठेरक।
अमरकोश २.४.९१ — वनौषधिवर्गः
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ।यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः ॥
मजीठ के और नाम — मण्डूकपर्णी, भण्डीरी, भण्डी, योजनवल्ली। जवासा के नाम — यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक —
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.४.१०५ — वनौषधिवर्गः
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥
सौंफ के नाम — शालेय, शीतशिव, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया। थूहर के नाम — सीहुण्ड, वज्र, स्नुक् (स्त्री॰), स्नुही, गुडा —
अमरकोश २.४.११४ — वनौषधिवर्गः
वार्ताकी हिङ्गुली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी ।नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली ॥
बैंगन के नाम — वार्ताकी, हिंगुली, सिंही, भण्टाकी, दुष्प्रधर्षिणी। रास्ना के नाम — नाकुली, सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली —
अमरकोश २.४.१५४ — वनौषधिवर्गः
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥
चक्रवर्तिनी का और नाम — संस्पर्शा। कचूर (शटी) के नाम — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, कर्चूर, पलाश। करेला के नाम — कारवेल्ल, कठिल्लक —
अमरकोश २.५.१८ — सिंहादिवर्गः
लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादथ चाषः किकीदिविः ।कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः ॥
कंक (बगुला-भेद) — लोहपृष्ठ, कंक; नीलकण्ठ पक्षी — चाष, किकीदिवि; भुजंगा — कलिंग, भृंग, धूम्याट; कठफोड़वा — शतपत्रक —
अमरकोश २.५.१९ — सिंहादिवर्गः
दार्वाघाटोऽथ सारङ्गस्तोककश्चातकः समाः ।कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः ॥
कठफोड़वा — दार्वाघाट (लकड़ी पर चोट करने वाला)। पपीहा (चातक) — सारंग, स्तोकक, चातक। मुर्गा — कृकवाकु, ताम्रचूड, कुक्कुट, चरणायुध।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.८.४१ — क्षत्रियवर्गः
तोत्रं वेणुकमालानं बन्धस्तम्भेऽथ शृङ्खले ।अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यादङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम् ॥
हाथी हाँकने का डण्डा — तोत्र, वेणुक। हाथी बाँधने का खूँटा — आलान, बन्धस्तम्भ। ज़ंजीर — शृंखल, अन्दुक, निगड (पुं॰/नपुं॰)। अंकुश — अंकुश (पुं॰/नपुं॰), सृणि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.४९ — क्षत्रियवर्गः
गतयोऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।कविका तु खलीनोऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं। घोड़े की नाक/थूथन — घोणा, प्रोथ (पुं॰/नपुं॰)। लगाम (मुँह की लोहे की छड़) — कविका, खलीन (पुं॰/नपुं॰)। खुर — शफ (नपुं॰), खुर (पुं॰)।
अमरकोश २.९.५६ — वैश्यवर्गः
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् ।उदन्या तु पिपासा तृट्तर्षो जग्धिस्तु भोजनम् ॥
साथ पीना — सपीति (स्त्री॰), तुल्यपान। साथ भोजन — सग्धि (स्त्री॰), सहभोजन। प्यास — उदन्या, पिपासा, तृष्, तर्ष। भोजन — जग्धि, भोजन।
अमरकोश २.१०.२९ — शूद्रवर्गः
पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता ।जतुत्रपुविकारे तु जातुषं त्रापुषं त्रिषु ॥
कपड़े, हाथीदाँत आदि से बनी गुड़िया — पांचालिका, पुत्रिका। लाख से बनी वस्तु — जातुष; राँगे से बनी — त्रापुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.१.३४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
देवानञ्चति देवद्र्यङ्विष्वद्र्यङ्विष्वगञ्चति ।यस्सहाञ्चति सध्र्यङ्स स तिर्यङ्यस्तिरोऽञ्चति ॥
देवताओं की ओर जाने वाला — देवद्र्यङ्; सब ओर जाने वाला — विष्वद्र्यङ्; साथ जाने वाला — सध्र्यङ्; तिरछा जाने वाला — तिर्यङ्।
अमरकोश ३.१.६१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।अत्यल्पेऽल्पिष्ठमल्पीयः कनीयोऽणीय इत्यपि ॥
थोड़ा अंश — मात्रा, त्रुटि (स्त्री॰); लव, लेश, कण, अणु (पुं॰)। अत्यन्त अल्प — अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, कनीयस्, अणीयस्।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.३.१५ — नानार्थवर्गः
धेनुका तु करेण्वां च मेघजाले च कालिका ।कारिका यातनावृत्त्योः कर्णिका कर्णभूषणे ॥
धेनुका — हथिनी भी (नई ब्याई गाय भी)। कालिका — बादलों का समूह भी (कालिका देवी, कालिमा भी)। कारिका — पीड़ा, जीविका (और श्लोकबद्ध व्याख्या)। कर्णिका — कान का आभूषण —
अमरकोश ३.३.४६ — नानार्थवर्गः
कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु ।पटुर्द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवेऽपि च ॥
कष्ट — कठिन, दुर्गम। पटु — कुशल, तेज़, नीरोग (दोनों शब्द तीनों लिङ्गों में)। नीलकण्ठ — शिव भी (मोर भी)।
अमरकोश ३.३.७३ — नानार्थवर्गः
कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे ।कासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
शुद्धान्त — भीतरी कक्ष, राजा का (सबके लिये वर्जित) अन्तःपुर। शक्ति — एक भाला (कासू), सामर्थ्य। मूर्ति — कठोरता, शरीर (प्रतिमा भी)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.१०० — नानार्थवर्गः
स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु ।धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् ॥
संविद् (स्त्री॰) — ज्ञान, वार्तालाप, प्रतिज्ञा (सहमति), युद्ध, नाम। उपनिषद् — धर्म, रहस्य (गूढ़ ज्ञान)। शरद् — एक ऋतु, वर्ष।
अमरकोश ३.३.१११ — नानार्थवर्गः
अतस्त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितम्मन्यगर्वितौ ।ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽथावलम्बितः ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) समुन्नद्ध — अपने को पण्डित मानने वाला, घमण्डी। ब्रह्मबन्धु — (नीच) ब्राह्मण के लिये निन्दा-सूचक, ब्राह्मण का नाम-निर्देश। अवलम्बित —
अमरकोश ३.३.१४६ — नानार्थवर्गः
किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ ।इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ ॥
रश्मि — किरण, लगाम। प्लवंगम — बन्दर, मेंढक। काम — इच्छा, कामदेव। पराक्रम — शक्ति, उद्यम।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१९१ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रेऽपि गोपुरम् ।गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहोऽन्तिकमुपह्वरे ॥
भूरि, चन्द्र — सोना भी। गोपुर — कोई भी द्वार (नगर/मन्दिर का मुख्य द्वार)। गह्वर — गुफा, दम्भ। उपह्वर — एकान्त, निकट।
अमरकोश ३.३.१९३ — नानार्थवर्गः
दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ ।तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे ॥
दर (पुं॰/नपुं॰) — भय, गड्ढा (गुफा)। वज्र (पुं॰/नपुं॰) — हीरा, इन्द्र का वज्र। तन्त्र — प्रधान, सिद्धान्त (शास्त्र), करघा, साज़-सामान (और शासन-व्यवस्था)।
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.३.२२८ — नानार्थवर्गः
वशा स्त्री करिणी च स्याद्दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु ।स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि ॥
वशा — स्त्री, हथिनी (और बाँझ गाय)। दृश् — ज्ञान (स्त्री॰; आँख भी); जानने वाला (तीनों लिङ्ग)। कर्कश — साहसी (उग्र), कठोर, खुरदरा।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…