📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कमर" के १९ परिणाम
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.७६ — मनुष्यवर्गः
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥
कमर के पीछे के दो गड्ढे — कूपक, ककुन्दर (पुं॰/नपुं॰)। नितम्ब के मांसपिण्ड — स्फिच् (स्त्री॰), कटिप्रोथ। आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये — उपस्थ।
अमरकोश २.६.८० — मनुष्यवर्गः
बाहुमूले उभे कक्षौ पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।मध्यमं चावलग्नं च मध्योऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥
काँख (बाँह की जड़) — बाहुमूल, कक्ष। उसके नीचे बगल — पार्श्व (पुं॰/नपुं॰)। कमर का मध्य भाग — मध्यम, अवलग्न, मध्य (पुं॰/नपुं॰; अन्तिम दो दोनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.६.११० — मनुष्यवर्गः
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु ।पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् ॥
करधनी का और नाम — सारसन (नपुं॰)। पुरुष की कमर की ज़ंजीर — शृंखल (तीनों लिङ्ग)। पायल — पादांगद, तुलाकोटि, मंजीर, नूपुर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.४२ — क्षत्रियवर्गः
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः ॥
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी — दूष्या, कक्ष्या, वरत्रा। हाथी को सजाना — कल्पना, सज्जना। हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल — प्रवेणी, आस्तरण, वर्ण, परिस्तोम, कुथ (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.६३ — क्षत्रियवर्गः
कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः ।बध्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गोऽथ शीर्षकम् ॥
(योद्धा का) अंगरखा — कंचुक, वारबाण (पुं॰/नपुं॰)। कवच के ऊपर कमर पर बाँधी पेटी — सारसन, अधिकांग। सिर का कवच — शीर्षक —
अमरकोश ३.३.१९ — नानार्थवर्गः
पाकौ पक्तिशिशू मध्यरत्ने नेतरि नायकः ।पर्यङ्कः स्यात्परिकरे स्याद्व्याघ्रेऽपि च लुब्धकः ॥
पाक — पकाना, शिशु। नायक — हार के बीच की मणि, नेता। पर्यंक — पलंग, (कमर की) पेटी/परिकर। लुब्धक — बाघ भी (शिकारी भी)।
अमरकोश ३.३.४० — नानार्थवर्गः
संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना ।काकेभगण्डौ करटौ गजगण्डकटी कटौ ॥
संज्ञा — चेतना (होश), नाम, हाथ आदि से इशारा (और सूर्य की पत्नी)। करट — कौआ, हाथी की कनपटी। कट — हाथी की कनपटी, कमर (और चटाई)।
अमरकोश ३.३.४७ — नानार्थवर्गः
पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं कुसूलोऽन्तर्गृहं तथा ।निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ॥
कोष्ठ (पुं॰) — पेट के भीतर का भाग, अनाज की कोठी, भीतरी कमरा। निष्ठा — सिद्धि, नाश, अन्त (और श्रद्धा)। काष्ठा — उत्कर्ष, सीमा/स्थिति, दिशा (और समय का माप)।
अमरकोश ३.३.१६६ — नानार्थवर्गः
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः ।कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने ॥
छाया — सूर्य की पत्नी, कान्ति, प्रतिबिम्ब, धूप का अभाव (छाँव)। कक्ष्या — महल आदि का कक्ष, करधनी, हाथी के पेट की रस्सी।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१८७ — नानार्थवर्गः
आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः ।योग्यभाजनयोः पात्रं पत्रं वाहनपक्षयोः ॥
चित्र — चित्रकारी, आश्चर्य (और रंग-बिरंगा)। कलत्र — कमर (नितम्ब), पत्नी। पात्र — योग्य व्यक्ति, बर्तन। पत्र — वाहन, पंख (और पत्ता, पत्र)।
अमरकोश ३.३.२२३ — नानार्थवर्गः
स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।शिवा गौरीफेरवयोर्द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः ॥
नीवी — स्त्री की कमर का वस्त्र-बन्धन (नाड़ा), पूँजी। शिवा — पार्वती, सियारिन। द्वन्द्व — झगड़ा, जोड़ा।
अमरकोश ३.३.२३२ — नानार्थवर्गः
काकमत्स्यात्खगौ ध्वाङ्क्षौ कक्षौ च तृणवीरुधौ ।अभीषुः प्रग्रहे रश्मौ प्रैषः प्रेषणमर्दने ॥
ध्वांक्ष — कौआ, मछली खाने वाला पक्षी (बगुला)। कक्ष — सूखी घास, लता (और काँख, कमरा)। अभीषु — लगाम, किरण। प्रैष — भेजना, मसलना (कष्ट देना)।
अमरकोश ३.५.३८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
ऊर्मिर्वराटकः स्वातिर्वर्णको झाटलिर्मनुः ।मूषा सृपाटी कर्कन्धूर्यष्टिः शाटी कटी कुटी ॥
(स्त्री॰/पुं॰ दोनों —) ऊर्मि (लहर), वराटक (कौड़ी), स्वाति (नक्षत्र), वर्णक, झाटलि, मनु, मूषा (घरिया), सृपाटी, कर्कन्धू (बेर), यष्टि (लाठी), शाटी (साड़ी), कटी (कमर), कुटी (झोंपड़ी)।