📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कय" के १७ परिणाम
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.११ — कालवर्गः
एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ॥
सूर्य और चन्द्रमा को एक साथ 'पुष्पवन्तौ' कहते हैं। अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है।
अमरकोश २.६.१०७ — मनुष्यवर्गः
अर्धहारो माणवक एकावल्येकयष्टिका ।सैव नक्षत्रमाला स्यात्सप्तविंशतिमौक्तिकैः ॥
अर्धहार (12 लड़ी), माणवक (10 लड़ी)। एक लड़ी का हार — एकावली। वही 27 मोतियों का हो तो — नक्षत्रमाला।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.११ — वैश्यवर्गः
खारीवापस्तु खारीक उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु ॥
खारी (बड़ा माप) बीज बोने योग्य खेत — खारीक। (उत्तमर्ण आदि तीनों लिङ्गों में।) खेत — वप्र (पुं॰/नपुं॰), केदार, क्षेत्र। इसके (समूह के) —
अमरकोश २.९.१६ — वैश्यवर्गः
आशुर्व्रीहिः पाटलः स्याच्छितशूकयवौ समौ ।तोक्मस्तु तत्र हरिते कलायस्तु सतीनकः ॥
(जल्दी पकने वाला) धान — आशु, व्रीहि, पाटल। जौ — शितशूक, यव। हरा (कच्चा) जौ — तोक्म। मटर — कलाय, सतीनक।
अमरकोश २.९.३९ — वैश्यवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ।आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि च ॥
सोंठ के और नाम — विश्व (स्त्री॰/नपुं॰), नागर, विश्वभेषज। काँजी — आरनालक, सौवीर, कुल्माष, अभिषुत —
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश ३.३.४८ — नानार्थवर्गः
त्रिषु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः ।दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्याद्गुडो गोलेक्षुपाकयोः ॥
ज्येष्ठ — अत्यन्त प्रशंसनीय भी (बड़ा भी; तीनों लिङ्ग)। कनिष्ठ — सबसे छोटा (आयु में), बहुत थोड़ा। दण्ड — लाठी भी (सज़ा भी; पुं॰/नपुं॰)। गुड — गोला, गन्ने का पका रस (गुड़)।
अमरकोश ३.३.१८८ — नानार्थवर्गः
निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलोहयोः ।स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः ॥
शास्त्र — आज्ञा (शासन), ग्रन्थ। शस्त्र — हथियार, लोहा। नेत्र — (पेड़ की) जड़, (बारीक) वस्त्र (और आँख, मथानी की रस्सी)। क्षेत्र — पत्नी, शरीर (और खेत)।
अमरकोश ३.३.२२६ — नानार्थवर्गः
रहः प्रकाशौ वीकाशौ निर्वेशो भृतिभोगयोः ।कृतान्ते पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु ॥
वीकाश — एकान्त, प्रकाश (दोनों)। निर्वेश — वेतन, उपभोग। कीनाश — यमराज (पुं॰); कंजूस, किसान (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।
अमरकोश ३.५.३९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्भावक्रिययोः ष्यञ् क्वचिच्च वुञ् ।औचित्यमौचिती मैत्री मैत्र्यं वुञ् प्रागुदाहृतः ॥
स्त्रीलिङ्ग और नपुंसक दोनों में — भाव और क्रिया अर्थ में 'ष्यञ्' प्रत्यय (और कहीं 'वुञ्') वाले शब्द — जैसे औचित्यम्/औचिती, मैत्र्यम्/मैत्री। वुञ् के उदाहरण पहले दिये जा चुके हैं।
अमरकोश ३.५.४० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाछायाशालासुरानिशाः ।स्याद्वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिक् ॥
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा — विकल्प से स्त्री॰ या नपुं॰ — जैसे नृसेनम्/नृसेना, श्वनिशम्, गोशालम्/गोशाला आदि।
अमरकोश ३.५.४१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आबन्नन्तोत्तरपदो द्विगुश्चापुंसि नश्च लुप् ।त्रिखट्वं च त्रिखट्वी च त्रितक्षं च त्रितक्ष्यपि ॥
जिस समाहार-द्विगु का उत्तरपद 'आ'-अन्त या 'न्'-अन्त हो, वह स्त्री॰ या नपुं॰ (पुं॰ नहीं), और 'न्' का लोप — जैसे त्रिखट्वम्/त्रिखट्वी (तीन खाटें), त्रितक्षम्/त्रितक्षी (तीन बढ़ई)।