🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:41:18 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कवा" के ११ परिणाम

अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.५.१९ — सिंहादिवर्गः
दार्वाघाटोऽथ सारङ्गस्तोककश्चातकः समाः ।कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः ॥
कठफोड़वा — दार्वाघाट (लकड़ी पर चोट करने वाला)। पपीहा (चातक) — सारंग, स्तोकक, चातक। मुर्गा — कृकवाकु, ताम्रचूड, कुक्कुट, चरणायुध।
अमरकोश २.५.२५ — सिंहादिवर्गः
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ।कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ ॥
चकवा के नाम — कोक, चक्र, चक्रवाक, रथांग (पहिये) के नाम वाला। कलहंस — कादम्ब, कलहंस। कुरर (टिटहरी जैसा पक्षी) — उत्क्रोश, कुरर।
अमरकोश २.७.८ — ब्रह्मवर्गः
नैयायिकस्त्वक्षपादः स्यात्स्याद्वादिक आर्हकः ।चार्वाकलौकायतिकौ सत्कार्ये सांख्यकापिलौ ॥
न्याय-दर्शन का अनुयायी — नैयायिक, अक्षपाद; स्याद्वादी (जैन) — आर्हक; भौतिकवादी — चार्वाक, लौकायतिक; सत्कार्यवादी — सांख्य, कापिल।
अमरकोश २.९.२९ — वैश्यवर्गः
आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार इमे त्रिषु ।अश्मन्तमुद्धानमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका ॥
पुए-पकवान बनाने वाला (हलवाई) — आपूपिक, कान्दविक, भक्ष्यकार (तीनों लिङ्ग)। चूल्हा — अश्मन्त, उद्धान, अधिश्रयणी, चुल्लि, अन्तिका।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश ३.१.३६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् ।दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियम्वदे ॥
बकवादी — जल्पाक, वाचाल, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्। कटु बोलने वाला — दुर्मुख, मुखर, अबद्धमुख। मीठा बोलने वाला — शक्ल, प्रियंवद।
अमरकोश ३.३.१२४ — नानार्थवर्गः
स्यात्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहि पक्षिणाम् ।स्यादुद्यानं निःसरणे वनभेदे प्रयोजने ॥
कौलीन — लोक-निन्दा, पशुओं-साँपों-पक्षियों की लड़ाई (और कुलीनता)। उद्यान — बाहर निकलना, बग़ीचा, प्रयोजन।
अमरकोश ३.३.२५७ — नानार्थवर्गः
स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे ।सकृत्सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः ॥
'स्वित्' — प्रश्न, तर्क ('किंस्वित्?')। 'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय। 'सकृत्' — साथ, एक बार। 'आरात्' — दूर, निकट (दोनों!)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें