🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:15 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कह" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.५१ — स्वर्गवर्गः
कर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ।इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥
चामुण्डा को 'कर्ममोटी' और 'चर्ममुण्डा' को 'चर्चिका' भी कहते हैं। इन्द्र के नाम — इन्द्र, मरुत्वान्, मघवा, बिडौजा, पाकशासन।
अमरकोश १.१.५५ — स्वर्गवर्गः
आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया ।पुलोमजा शचीन्द्राणी नगरी त्वमरावती ॥
इन्द्र के और नाम — आखण्डल, सहस्राक्ष, ऋभुक्षा। उनकी पत्नी के नाम — पुलोमजा, शची, इन्द्राणी; और उनकी नगरी अमरावती है।
अमरकोश १.१.५८ — स्वर्गवर्गः
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः ।व्योमयानं विमानोऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥
वज्र के और नाम — शतकोटि, स्वरु, शम्ब, दम्भोलि, अशनि (पुं॰/स्त्री॰)। आकाश-रथ के नाम — व्योमयान, विमान (पुं॰/नपुं॰)। नारद आदि 'सुरर्षि' (देवर्षि) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.१.७६ — स्वर्गवर्गः
प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः ।प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
तेज़ आँधी के नाम — प्रकम्पन, महावात; वर्षा सहित आँधी 'झंझावात' कहलाती है। प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान — ये (शरीर के) वायु हैं।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.८ — कालवर्गः
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ॥
पक्ष के अन्त की दो तिथियाँ (पूर्णिमा और अमावस्या) 'पञ्चदशी' कहलाती हैं। पूर्णिमा — पौर्णमासी, पूर्णिमा। एक कला कम चन्द्रमा वाली पूर्णिमा 'अनुमति' और पूर्ण चन्द्रमा वाली 'राका' कहलाती है।
अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.११ — कालवर्गः
एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ॥
सूर्य और चन्द्रमा को एक साथ 'पुष्पवन्तौ' कहते हैं। अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.४.१७ — कालवर्गः
स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैत्रे चैत्रिको मधुः ।वैशाखे माधवो राधो ज्येष्ठे शुक्रः शुचिस्त्वयम् ॥
फाल्गुन के नाम — तपस्य, फाल्गुनिक; चैत्र के — चैत्रिक, मधु; वैशाख के — माधव, राध; ज्येष्ठ का — शुक्र; और यह 'शुचि' —
अमरकोश १.४.२३ — कालवर्गः
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥
देवताओं के दो हज़ार युग ब्रह्मा का एक दिन-रात है; और वे (दिन तथा रात) मनुष्यों के लिये (एक-एक) कल्प हैं। इकहत्तर दिव्य युगों का एक 'मन्वन्तर' होता है।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.४.३१ — कालवर्गः
विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः ॥
समय-विशेष की अवस्था 'विशेष' कहलाती है। सत्त्व, रज और तम — ये (तीन) गुण हैं। जन्म के नाम — जनुस्, जनन, जन्म, जनि, उत्पत्ति, उद्भव।
अमरकोश १.४.३२ — कालवर्गः
प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिणः ।जातिर्जातं च सामान्यं व्यक्तिस्तु पृथगात्मता ॥
प्राणी के नाम — प्राणी, चेतन, जन्मी, जन्तु, जन्यु, शरीरी। सामान्य (वर्ग) के नाम — जाति, जात, सामान्य। अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं।
अमरकोश १.५.२ — धीवर्गः
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम् ।अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च ॥
धारण-शक्ति वाली बुद्धि 'मेधा' कहलाती है। मन का कर्म 'संकल्प' है। ध्यान/एकाग्रता के नाम — अवधान, समाधान, प्रणिधान —
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.५ — शब्दादिवर्गः
आन्वीक्षिकी दण्डनीतिस्तर्कविद्यार्थशास्त्रयोः ।आख्यायिकोपलब्धार्था पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
तर्कशास्त्र 'आन्वीक्षिकी' और अर्थशास्त्र (राजनीति) 'दण्डनीति' कहलाता है। सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुराण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.८ — शब्दादिवर्गः
आख्याह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च ।हूतिकारणाह्वानं संहूतिर्बहुभिः कृता ॥
नाम के और नाम — आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय, नाम। बुलाने के नाम — हूति, आकारणा, आह्वान। बहुतों द्वारा मिलकर बुलाना 'संहूति' कहलाता है।
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.१८ — शब्दादिवर्गः
अस्त्री चाटु चटु श्लाघा प्रेम्णा मिथ्या विकत्थनम् ।सन्देशवाग्वाचिकं स्याद्वाग्भेदास्तु त्रिषूत्तरे ॥
प्रेम से की गई झूठी प्रशंसा — चाटु, चटु (पुं॰/नपुं॰); अपनी डींग — विकत्थन; सन्देश-वचन — वाचिक। आगे कहे जाने वाले वाणी के भेद (विशेषण) तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.६.२३ — शब्दादिवर्गः
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्वनृतं वचः ॥
सुनने योग्य, हृदय को प्रिय, मनोहर वचन; स्पष्ट रूप से कहा गया — विस्पष्ट, प्रकटोदित; अस्पष्ट — म्लिष्ट, अविस्पष्ट; झूठा वचन — वितथ, अनृत।
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.७.३ — नाट्यवर्गः
नृणामुरसि मध्यस्थो द्वाविंशतिविधो ध्वनिः ।स मन्द्रः कण्ठमध्यस्थस्तारः शिरसि गीयते ॥
मनुष्यों के वक्षःस्थल में स्थित (मध्य) ध्वनि बाईस प्रकार की है; कण्ठ में स्थित वह 'मन्द्र' और सिर में स्थित 'तार' कहलाती है।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश १.७.७ — नाट्यवर्गः
स्याद्यशः पटहो ढक्का भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान् ।आनकः पटहोऽस्त्री स्यात्कोणो वीणादि वादनम् ॥
विजय-ढोल — यशःपटह, ढक्का; नगाड़ा — भेरी (स्त्री॰), दुन्दुभि (पुं॰); ढोल — आनक, पटह (पुं॰/नपुं॰)। वीणा आदि बजाने की डण्डी 'कोण' कहलाती है।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.११ — नाट्यवर्गः
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने ।तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् ॥
नृत्य के नाम — ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य, नर्तन। नृत्य, गीत और वाद्य — इन तीनों का मेल 'तौर्यत्रिक' या 'नाट्य' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें