📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "काच" के १६ परिणाम
अमरकोश १.३.२० — दिग्वर्गः
अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् ।प्रालेयं मिहिका चाथ हिमानी हिमसंहतिः ॥
ओस/पाले के नाम — अवश्याय, नीहार, तुषार, तुहिन, हिम, प्रालेय, मिहिका। बर्फ़ के समूह को हिमानी, हिमसंहति कहते हैं।
अमरकोश २.४.५४ — वनौषधिवर्गः
पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।पाटलिः पाटला मोघा काचस्थाली फलेरुहा ॥
पूतिकाष्ठ — ये सात देवदारु के नाम हैं। पाढ़र (पाटला) के नाम — पाटलि (पुं॰/स्त्री॰), पाटला, अमोघा, काचस्थाली, फलेरुहा —
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.९९ — वैश्यवर्गः
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी ।क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ॥
हर धातु की वस्तु — तैजस, लौह। लोहे का बना (हल का फाल) — कुशी। काँच — क्षार, काच। पारा — चपल, रस, सूत, पारद।
अमरकोश २.१०.३० — शूद्रवर्गः
पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषाथ विहङ्गिका ।भारयष्टिस्तदालम्बि शिक्यं काचोऽथ पादुका ॥
पिटारा/सन्दूक — पिटक, पेटक, पेटा, मंजूषा। बहँगी (कन्धे पर बोझ ढोने की लाठी) — विहंगिका, भारयष्टि। उससे लटकने वाला छींका — शिक्य, काच। जूता/खड़ाऊँ —
अमरकोश २.१०.४३ — शूद्रवर्गः
कारोत्तरः सुरामण्ड आपानं पानगोष्ठिका ।चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽप्यनुतर्षणम् ॥
मदिरा का ऊपरी भाग — कारोत्तर, सुरामण्ड। मद्यपान की गोष्ठी — आपान, पानगोष्ठिका। प्याला — चषक (पुं॰/नपुं॰), पानपात्र। (बार-बार) पीना — सरक, अनुतर्षण।
अमरकोश ३.१.८८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निदिग्धोपचिते गूढगुप्ते गुण्ठितरूषिते ।द्रुतावदीर्णे उद्गूर्णोद्यते काचितशिक्यिते ॥
पुष्ट/बढ़ा हुआ — निदिग्ध, उपचित। छिपा हुआ — गूढ, गुप्त। धूल से ढका — गुण्ठित, रूषित। पिघला हुआ — द्रुत, अवदीर्ण। उठाया (शस्त्र) — उद्गूर्ण, उद्यत। छींके पर रखा — काचित, शिक्यित।
अमरकोश ३.३.३३ — नानार्थवर्गः
मूल्ये पूजाविधावर्घोऽहोदुःखव्यसनेष्वघम् ।त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः काचाः शिक्यभृद्भेददृग्रुजः ॥
अर्घ — मूल्य, पूजा-विधि (अर्घ्य)। अघ — पाप, दुःख, विपत्ति। लघु — प्रिय, थोड़ा/हल्का (तीनों लिङ्ग)। काच — छींका, (मिट्टी का) भेद, आँख का एक रोग (और काँच)।
अमरकोश ३.५.२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।स्त्रियामीदूद्विरामैकाच्सयोनिप्राणिनाम च ॥
लिङ्ग का सामान्य नियम सब जगह लागू होता है, यदि विशेष नियमों से बाधित न हो। स्त्रीलिङ्ग में — ई और ऊ से अन्त होने वाले एक स्वर वाले शब्द (श्री, भू), और स्त्री-प्राणियों के नाम —
अमरकोश ३.५.७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि ।लङ्का शेफालिका टीका धातकीपञ्चिकाढकी ॥
यदि छोटेपन का भाव कहना हो, तो 'मृणाली' (छोटी कमल-नाल) आदि कुछ शब्द स्त्रीलिङ्ग होते हैं। (और ये भी स्त्रीलिङ्ग —) लंका, शेफालिका (हरसिंगार), टीका, धातकी, पंजिका (पंचिका), आढकी (अरहर) —
अमरकोश ३.५.३० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
क्रियाव्ययानां भेदकान्येकत्वेऽप्युक्थतोटके ।चोचं पिच्छं गृहस्थूणं तिरीटं मर्म योजनम् ॥
(नपुंसक —) क्रिया और अव्यय के विशेषण (एकवचन में — 'सुखं शेते' = सुख से सोता है); उक्थ, तोटक, चोच, पिच्छ, गृहस्थूण, तिरीट, मर्म, योजन —