🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:27:41 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "काटन" के ११ परिणाम

अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश १.१०.७ — वारिवर्गः
चक्राणि पुटभेदाः स्युर्भ्रमाश्च जलनिर्गमाः ।कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु ॥
जल में बनने वाले चक्र — चक्र, पुटभेद; जल निकलने के मार्ग — भ्रम, जलनिर्गम; किनारे के नाम — कूल, रोधस्, तीर, प्रतीर, तट (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.३१ — वारिवर्गः
कूलङ्कषा निर्झरिणी रोधोवक्रा सरस्वती ।गङ्गा विष्णुपदी जह्नुतनया सुरनिम्नगा ॥
नदी के और नाम — कूलंकषा, निर्झरिणी, रोधोवक्रा, सरस्वती। गंगा के नाम — गंगा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा।
अमरकोश २.४.८२ — वनौषधिवर्गः
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ।वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ॥
बाँदा (पेड़ पर उगने वाला परजीवी पौधा) — वन्दा, वृक्षादनी, वृक्षरुहा, जीवन्तिका। गिलोय के नाम — वत्सादनी, छिन्नरुहा, गुडूची, तन्त्रिका, अमृता —
अमरकोश २.५.२९ — सिंहादिवर्गः
वर्वणा मक्षिका नीला सरघा मधुमक्षिका ।पतङ्गिका पुत्तिका स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका ॥
मक्खी — वर्वणा, मक्षिका, नीला; मधुमक्खी — सरघा, मधुमक्षिका; छोटी मधुमक्खी — पतंगिका, पुत्तिका; डाँस (जंगली मक्खी) — दंश, वनमक्षिका।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश २.१०.३५ — शूद्रवर्गः
क्रकचोऽस्त्री करपत्रमारा चर्मप्रभेदिका ।सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥
आरा (लकड़ी चीरने का) — क्रकच (पुं॰/नपुं॰), करपत्र। चमड़ा काटने की सुतारी — आरा, चर्मप्रभेदिका। लोहे की मूर्ति/खम्भा — सूर्मी, स्थूणा, अयःप्रतिमा। कला-कौशल का कार्य — शिल्प।
अमरकोश ३.२.७ — सङ्कीर्णवर्गः
वर्धनं छेदनेऽथ द्वे आनन्दनसभाजने ।आप्रच्छन्नमथाम्नायः सम्प्रदायः क्षये क्षिया ॥
काटना — वर्धन, छेदन। (मिलने पर) कुशल-प्रश्न आदि से प्रसन्न करना — आनन्दन, सभाजन, आप्रच्छन्न। गुरु-परम्परा से प्राप्त उपदेश — आम्नाय, सम्प्रदाय। क्षय — क्षय, क्षिया।
अमरकोश ३.२.२४ — सङ्कीर्णवर्गः
लवोऽभिलावो लवने निष्पावः पवने पवः ।प्रस्तावः स्यादवसरस्त्रसरः सूत्रवेष्टनम् ॥
(फ़सल) काटना — लव, अभिलाव, लवन। (अनाज) ओसाना — निष्पाव, पव, पवन। अवसर — प्रस्ताव, अवसर। (करघे में) धागा लपेटना — त्रसर, सूत्रवेष्टन।
अमरकोश ३.३.१८८ — नानार्थवर्गः
निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलोहयोः ।स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः ॥
शास्त्र — आज्ञा (शासन), ग्रन्थ। शस्त्र — हथियार, लोहा। नेत्र — (पेड़ की) जड़, (बारीक) वस्त्र (और आँख, मथानी की रस्सी)। क्षेत्र — पत्नी, शरीर (और खेत)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें