🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:22:54 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कात" के २७ परिणाम

अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.१.४७ — स्वर्गवर्गः
आर्या दाक्षायणी चैव गिरिजा मेनकात्मजा ।विनायको विघ्नराजद्वैमातुरगणाधिपाः ॥
पार्वती के और नाम — आर्या, दाक्षायणी, गिरिजा, मेनकात्मजा। गणेश के नाम — विनायक, विघ्नराज, द्वैमातुर, गणाधिप।
अमरकोश १.८.१० — पातालभोगिवर्गः
अहेः शरीरं भोगः स्यादाशीरप्यहिदंष्ट्रिका ।त्रिष्वाहेयं विषास्थ्यादि स्फटायां तु फणा द्वयोः ॥
साँप का शरीर 'भोग' कहलाता है; साँप का विषैला दाँत 'आशी'; साँप का विष, हड्डी आदि 'आहेय' (तीनों लिङ्गों में); फन — स्फटा, फणा (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.३८ — वनौषधिवर्गः
ऐरावतो नागरङ्गो नादेयी भूमिजम्बुका ।तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥
नारंगी के नाम — ऐरावत, नागरंग। भूमि-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका। तेंदू के नाम — तिन्दुक, स्फूर्जक, कालस्कन्ध, शितिसारक।
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.५.७ — सिंहादिवर्गः
ओतुर्बिडालो मार्जारो वृषदंशक आखुभुक् ।त्रयो गौधारगौधेरगौधेया गोधिकात्मजे ॥
बिल्ली के नाम — ओतु, बिडाल, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुक्। गोह का बच्चा — गौधार, गौधेर, गौधेय।
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.२० — मनुष्यवर्गः
विप्रश्निका त्वीक्षणिका दैवज्ञाथ रजस्वला ।स्त्रीधर्मिण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपि ॥
भविष्य बताने वाली स्त्री — विप्रश्निका, ईक्षणिका, दैवज्ञा। रजस्वला स्त्री — रजस्वला, स्त्रीधर्मिणी, अवि, आत्रेयी, मलिनी, पुष्पवती —
अमरकोश २.६.१०४ — मनुष्यवर्गः
वालपाश्या पारितथ्या पत्रपाश्या ललाटिका ।कर्णिका तालपत्रं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ॥
माँग की सोने की पट्टी (माँगटीका) — बालपाश्या, पारितथ्या। माथे का गहना (बिन्दी/टीका) — पत्रपाश्या, ललाटिका। कान के गहने — कर्णिका, तालपत्र, कुण्डल, कर्णवेष्टन।
अमरकोश २.६.१११ — मनुष्यवर्गः
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका ।त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥
पैरों का कड़ा — हंसक, पादकटक। घुँघरू — किंकिणी, क्षुद्रघण्टिका। वस्त्र के स्रोत — छाल, फल (कपास), कीड़े (रेशम), रोएँ (ऊन)। (आगे के) दस शब्द तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.६.११८ — मनुष्यवर्गः
अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंशुके ।द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) — अन्तरीय, उपसंव्यान, परिधान, अधोंशुक। ऊपर ओढ़ने का वस्त्र (चादर) — प्रावार, उत्तरासंग, बृहतिका —
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.८.४९ — क्षत्रियवर्गः
गतयोऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।कविका तु खलीनोऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं। घोड़े की नाक/थूथन — घोणा, प्रोथ (पुं॰/नपुं॰)। लगाम (मुँह की लोहे की छड़) — कविका, खलीन (पुं॰/नपुं॰)। खुर — शफ (नपुं॰), खुर (पुं॰)।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश २.१०.३३ — शूद्रवर्गः
व्रश्चनः पत्रपरशुरेषिका तूलिका समे ।तैजसावर्तनी मूषा भस्त्रा चर्मप्रसेविका ॥
(सुनार की) छेनी — व्रश्चन, पत्रपरशु। (सोने की परख/चित्र की) सलाई/कूँची — एषिका, तूलिका। धातु गलाने की घरिया — तैजसावर्तनी, मूषा। धौंकनी — भस्त्रा, चर्मप्रसेविका।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
अमरकोश ३.१.२६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादधृष्टे तु शालीनो विलक्षो विस्मयान्विते ।अधीरे कातरस्त्रस्ते भीरुभीरुकभीलुकाः ॥
संकोची — अधृष्ट, शालीन। चकित — विलक्ष, विस्मयान्वित। अधीर — अधीर, कातर। डरपोक — त्रस्त, भीरु, भीरुक, भीलुक।
अमरकोश ३.१.६३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परः शताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात् ।गणनीये तु गणेयं संख्याते गणितमथ समं सर्वम् ॥
सौ आदि से अधिक संख्या वाले — परःशत (परःसहस्र) आदि। गिनने योग्य — गणनीय, गणेय। गिना हुआ — संख्यात, गणित। सम्पूर्ण — सम, सर्व —
अमरकोश ३.३.१५ — नानार्थवर्गः
धेनुका तु करेण्वां च मेघजाले च कालिका ।कारिका यातनावृत्त्योः कर्णिका कर्णभूषणे ॥
धेनुका — हथिनी भी (नई ब्याई गाय भी)। कालिका — बादलों का समूह भी (कालिका देवी, कालिमा भी)। कारिका — पीड़ा, जीविका (और श्लोकबद्ध व्याख्या)। कर्णिका — कान का आभूषण —
अमरकोश ३.३.२१६ — नानार्थवर्गः
तूलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलशय्ययोः ।तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि ॥
तूलि — चित्रकार की कूँची, रुई, गद्दा। तुमुल — घबराहट भरा शोर। शष्कुली — कान का बाहरी भाग भी (पूड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.२३१ — नानार्थवर्गः
आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः ।सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ ॥
आशु — (एक) धान का नाम, शीघ्र। पाश — बन्धन, (वरुण का) अस्त्र। अनिमिष — देवता, मछली (दोनों पलक नहीं झपकाते)। पुरुष — आत्मा, मनुष्य।
अमरकोश ३.५.८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सिध्रका सारिका हिक्का प्राचिकोल्का पिपीलिका ।तिन्दुकी कणिका भङ्गिः सुरङ्गासूचिमाढयः ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) सिध्रका, सारिका (मैना), हिक्का (हिचकी), प्राचिका, उल्का, पिपीलिका (चींटी), तिन्दुकी (तेंदू), कणिका, भंगि (तरंग), सुरंगा (सुरंग), सूचि (सुई), माढि —
अमरकोश ३.५.२७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् ।दासीसभं नृपसभं रक्षस्सभमिमा दिशः ॥
शाला (भवन) के अर्थ में भी 'सभा' शब्द — 'राजा' के पर्याय (राजा शब्द को छोड़कर) या अमनुष्य-वाची शब्द के बाद हो तो नपुंसक — दासीसभम्, नृपसभम्, रक्षःसभम् — ये उदाहरण हैं।
💬