📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "काम" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२५ — स्वर्गवर्गः
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ।रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥
बलराम के नाम — बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध।
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.२८ — स्वर्गवर्गः
शम्बरारिर्मनसिजः कुसुमेषुरनन्यजः ।पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥
कामदेव के और नाम — शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज, आत्मभू।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.४० — स्वर्गवर्गः
हरः स्मरहरो भर्गस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ।गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥
शिव के और नाम — हर, स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज।
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.१.४६ — स्वर्गवर्गः
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥
पार्वती के और नाम — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, दुर्गा, मृडानी, चण्डिका, अम्बिका।
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.१४ — दिग्वर्गः
वर्षोपलस्तु करका मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्दिनम् ।अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्धिरपवारणम् ॥
ओला — करका; बादलों से ढका दिन — दुर्दिन। छिपाव/आड़ के नाम — अन्तर्धा, व्यवधा, अन्तर्धि (पुं॰), अपवारण —
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.७.२९ — नाट्यवर्गः
इच्छा काङ्क्षा स्पृहेहा तृड्वाञ्छा लिप्सा मनोरथः ।कामोऽभिलाषस्तर्षश्च सोऽत्यर्थं लालसा द्वयोः ॥
इच्छा के नाम — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम, अभिलाष, तर्ष। अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है।
अमरकोश २.४.७१ — वनौषधिवर्गः
सितासौ श्वेतसुरसा भूतवेश्यथ मागधी ।गणिका यूथिकाम्बष्ठा सा पीता हेमपुष्पिका ॥
सफ़ेद निर्गुण्डी — सिता, श्वेतसुरसा, भूतवेशी। जूही के नाम — मागधी, गणिका, यूथिका, अम्बष्ठा; पीली जूही — हेमपुष्पिका।
अमरकोश २.४.८२ — वनौषधिवर्गः
वन्दा वृक्षादनी वृक्षरुहा जीवन्तिकेत्यपि ।वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ॥
बाँदा (पेड़ पर उगने वाला परजीवी पौधा) — वन्दा, वृक्षादनी, वृक्षरुहा, जीवन्तिका। गिलोय के नाम — वत्सादनी, छिन्नरुहा, गुडूची, तन्त्रिका, अमृता —
अमरकोश २.४.८४ — वनौषधिवर्गः
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ।पाटाम्बष्टा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा ॥
मूर्वा के और नाम — मधूलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी, पीलुपर्णी। पाठा के नाम — पाटा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, स्थापनी, श्रेयसी, रसा —
अमरकोश २.४.१०५ — वनौषधिवर्गः
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥
सौंफ के नाम — शालेय, शीतशिव, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया। थूहर के नाम — सीहुण्ड, वज्र, स्नुक् (स्त्री॰), स्नुही, गुडा —
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.१०९ — वनौषधिवर्गः
काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेषिका ।मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका ॥
काली निसोथ के और नाम — काला, मसूरविदला, अर्धचन्द्रा, कालमेषिका। मुलेठी के नाम — मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका।
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१४६ — वनौषधिवर्गः
अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ।काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि ॥
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम — अव्यथा, अतिचरा, पद्मा, चारटी, पद्मचारिणी। कबीला (कम्पिल्लक) के नाम — काम्पिल्य, कर्कश, चन्द्र, रक्तांग, रोचनी।
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.१८ — मनुष्यवर्गः
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका ।असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥
दूसरे के घर में रहकर भी स्वतन्त्र रहने वाली, शिल्प (शृंगार आदि) करने वाली स्त्री — सैरन्ध्री। अन्तःपुर में काम करने वाली युवा दासी — असिक्नी।
अमरकोश २.६.५१ — मनुष्यवर्गः
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥
रोग — रुज्, रुजा (स्त्री॰), उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय। क्षय रोग (TB) — क्षय, शोष, यक्ष्मा। जुकाम — प्रतिश्याय, पीनस।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.७६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादुरस्वानुरसिलो रथिरो रथिको रथी ।कामङ्गाम्यनुकामीनो ह्यत्यन्तीनस्तथा भृशम् ॥
चौड़ी छाती वाला — उरस्वान्, उरसिल। रथ वाला — रथिर, रथिक, रथी। इच्छानुसार चलने वाला — कामंगामी, अनुकामीन। बहुत अधिक चलने वाला — अत्यन्तीन।
अमरकोश २.९.२८ — वैश्यवर्गः
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु बल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ॥
रसोई का अधिकारी — पौरोगव। रसोइया — सूपकार, बल्लव, आरालिक, आन्धसिक, सूद, औदनिक, गुण।
अमरकोश २.९.५८ — वैश्यवर्गः
कामं प्रकामं पर्याप्तं निकामेष्टं यथेप्सितम् ।गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरवल्लवाः ॥
मनचाहा/भरपूर — काम, प्रकाम, पर्याप्त, निकाम, इष्ट, यथेप्सित। ग्वाला — गोप, गोपाल, गोसंख्य, गोधुक्, आभीर, वल्लव।
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश २.९.६७ — वैश्यवर्गः
स तु सर्वधुरीणः स्याद्यो वै सर्वधुरावहः ।माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माता च शृङ्गिणी ॥
जो सब ओर के भार ढो सके — सर्वधुरीण, सर्वधुरावह। गाय के नाम — माहेयी, सौरभेयी, गो, उस्रा, माता, शृंगिणी —
अमरकोश २.९.६८ — वैश्यवर्गः
अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी ।वर्णादिभेदात्संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥
गाय के और नाम — अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी। श्रेष्ठ गाय — नैचिकी। रंग आदि के भेद से — शबली (चितकबरी), धवला (सफ़ेद) आदि नाम।
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश २.१०.५ — शूद्रवर्गः
कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।कुलकः स्यात्कुलश्रेष्ठी मालाकारस्तु मालिकः ॥
कारीगर — कारु, शिल्पी। एक ही शिल्प के कारीगरों का संघ — श्रेणि (पुं॰/स्त्री॰)। संघ का मुखिया — कुलक, कुलश्रेष्ठी। माली — मालाकार, मालिक।
अमरकोश २.१०.६ — शूद्रवर्गः
कुम्भकारः कुलालः स्यात्पलगण्डस्तु लेपकः ।तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्तुन्नवायस्तु सौचिकः ॥
कुम्हार — कुम्भकार, कुलाल। पुताई करने वाला (राज) — पलगण्ड, लेपक। जुलाहा — तन्तुवाय, कुविन्द। दर्ज़ी — तुन्नवाय, सौचिक।
अमरकोश २.१०.८ — शूद्रवर्गः
नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारकः ।स्याच्छाङ्खिकः काम्बविकः शौल्बिकस्ताम्रकुट्टकः ॥
सुनार — नाडिन्धम (फुँकनी से फूँकने वाला), स्वर्णकार, कलाद, रुक्मकारक। शंख का काम करने वाला — शांखिक, काम्बविक। ठठेरा (ताँबे का काम करने वाला) — शौल्बिक, ताम्रकुट्टक।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.१३ — शूद्रवर्गः
मार्दङ्गिका मौरजिकाः पाणिवादास्तु पाणिघाः ।वेणुध्माः स्युर्वैणविका वीणावादास्तु वैणिकाः ॥
मृदंग बजाने वाले — मार्दंगिक, मौरजिक। ताली बजाने वाले — पाणिवाद, पाणिघ। बाँसुरी बजाने वाले — वेणुध्म, वैणविक। वीणा बजाने वाले — वीणावाद, वैणिक।
अमरकोश २.१०.१५ — शूद्रवर्गः
भृतको भृतिभुक्कर्मकरो वैतनिकोऽपि सः ।वार्तावहो वैवधिको भारवाहस्तु भारिकः ॥
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर — भृतक, भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक। सन्देशवाहक/बहँगी ढोने वाला — वार्तावह, वैवधिक। बोझ ढोने वाला (कुली) — भारवाह, भारिक।
अमरकोश ३.१.१७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खलपूः स्याद्बहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः ॥
(खलिहान आदि) बुहारने वाला/बहुत काम करने वाला — खलपू, बहुकर। काम टालने वाला — दीर्घसूत्र, चिरक्रिय। बिना सोचे काम करने वाला — जाल्म, असमीक्ष्यकारी। काम में सुस्त — कुण्ठ।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.१.२२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सर्वान्नीनस्तु सर्वान्नभोजी गृध्नुस्तु गर्धनः ।लुब्धोऽभिलाषुकस्तृष्णक्समौ लोलुपलोलुभौ ॥
सब प्रकार का अन्न खाने वाला — सर्वान्नीन, सर्वान्नभोजी। लोभी — गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक, तृष्णज्। अति लोभी — लोलुप, लोलुभ।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.१.२४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कम्रः कामयिताभीकः कमनः कामनोऽभिकः ।विधेयो विनयग्राही वचनेस्थित आश्रवः ॥
कामी के और नाम — कम्र, कामयिता, अभीक, कमन, कामन, अभिक। आज्ञाकारी — विधेय, विनयग्राही, वचनेस्थित, आश्रव।
अमरकोश ३.१.८९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
घ्राणघ्राते दिग्धलिप्ते समुदक्तोद्धृते समे ।वेष्टितं स्याद्वलयितं संवीतं रुद्धमावृतम् ॥
सूँघा हुआ — घ्राण, घ्रात। लेप किया हुआ — दिग्ध, लिप्त। (कुएँ आदि से) निकाला हुआ — समुदक्त, उद्धृत। घेरा/ढका हुआ — वेष्टित, वलयित, संवीत, रुद्ध, आवृत।
अमरकोश ३.२.३ — सङ्कीर्णवर्गः
शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।अवदानं कर्म वृत्तं काम्यदानं प्रवारणम् ॥
मन की शान्ति — शमथ, शम, शान्ति। इन्द्रिय-संयम — दान्ति, दमथ, दम। प्रशंसनीय कर्म — अवदान, कर्मवृत्त। (फल की इच्छा से) काम्य दान — प्रवारण।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।
अमरकोश ३.३.२३ — नानार्थवर्गः
मृद्भाण्डेऽप्युष्ट्रिका मन्थे खजको रसदर्वके ।मयूखस्त्विट्करज्वालास्वलिबाणौ शिलीमुखौ ॥
उष्ट्रिका — मिट्टी का बर्तन भी (ऊँटनी भी)। खजक — मथानी, कलछी। मयूख — कान्ति, किरण, ज्वाला। शिलीमुख — भौंरा, बाण।
अमरकोश ३.३.२६ — नानार्थवर्गः
पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि ।परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि ॥
मृग — पशु भी (हिरण भी)। वेग — प्रवाह, तेज़ी। पराग — फूलों की धूल, स्नान का सुगन्धित चूर्ण, धूल।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.४२ — नानार्थवर्गः
रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ।रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे ॥
कटु — कड़वा रस (पुं॰); न करने योग्य काम (नपुं॰); ईर्ष्यालु, तीखा (तीनों लिङ्ग)। रिष्ट — कुशल, अशुभ, अभाव। अरिष्ट — शुभ, अशुभ (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.५४ — नानार्थवर्गः
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ।वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे ॥
क्षण — कामकाज से ख़ाली समय (फ़ुर्सत), समय का एक अंश, उत्सव। वर्ण — ब्राह्मण आदि वर्ण, सफ़ेद आदि रंग, स्तुति; अक्षर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१२० — नानार्थवर्गः
ह्लादिन्यौ वज्रतडितौ वन्दायामपि कामिनी ।त्वग्देहयोरपि तनुः सूनाधो जिह्विकापि च ॥
ह्लादिनी — वज्र, बिजली। कामिनी — बाँदा (एक परजीवी पौधा) भी (स्त्री भी)। तनु — त्वचा, शरीर (और पतला)। सूना — जीभ के नीचे की छोटी जीभ भी (कसाईख़ाना, पुत्री भी)।
अमरकोश ३.३.१२१ — नानार्थवर्गः
क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ।मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥
वितान (पुं॰/नपुं॰) — यज्ञ, विस्तार (और चँदोवा); तुच्छ, मन्द (तीनों लिङ्ग)। केतन — कार्य, ध्वज, निमन्त्रण (और घर)।
अमरकोश ३.३.१२८ — नानार्थवर्गः
व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि ॥
व्यसन — विपत्ति, पतन, काम से उत्पन्न दोष (शिकार, जुआ आदि) और क्रोध से उत्पन्न दोष। पक्ष्म — बरौनी, पराग, धागे आदि का अति सूक्ष्म अंश।
अमरकोश ३.३.१३० — नानार्थवर्गः
प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः ॥
प्रधान — परमात्मा (सांख्य की प्रकृति), बुद्धि (और मुख्य)। प्रज्ञान — बुद्धि, चिह्न। प्रसून — फूल, फल। निधन — कुल, मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१४५ — नानार्थवर्गः
क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ।सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः ॥
नाभि — (प्रधान) क्षत्रिय भी (नाभि, पहिये का केन्द्र भी)। सुरभि — गाय (स्त्री॰; सुगन्ध भी)। सभा — संसद्, सभासद् (समूह)। वल्लभ — अधिकारी भी (प्रिय भी)।
अमरकोश ३.३.१४६ — नानार्थवर्गः
किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ ।इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ ॥
रश्मि — किरण, लगाम। प्लवंगम — बन्दर, मेंढक। काम — इच्छा, कामदेव। पराक्रम — शक्ति, उद्यम।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१९८ — नानार्थवर्गः
जठरः कठिनेऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः ।अनाकुलेऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले ॥
जठर — कठोर भी (पेट भी)। अधर — नीचे भी (होंठ भी)। एकाग्र — अव्याकुल (शान्त) भी। व्यग्र — (अनेक कामों में) उलझा, व्याकुल।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।
अमरकोश ३.३.२४३ — नानार्थवर्गः
देवभेदेऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु ।विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः ॥
वसु (पुं॰) — आठ वसु देवता, अग्नि, किरण; (नपुं॰) रत्न, धन। वेधा — विष्णु भी (ब्रह्मा भी)। आशीः (स्त्री॰) — आशीर्वाद (हित की कामना), साँप का दाँत।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.४.४ — अव्ययवर्गः
कदाचिज्जातु सार्धं तु साकं सत्रा समं सह ।आनुकूल्यार्थकं प्राध्वं व्यर्थके तु वृथा मुधा ॥
कभी — कदाचित्, जातु। साथ — सार्धम्, साकम्, सत्रा, समम्, सह। अनुकूलता — प्राध्वम्। व्यर्थ — वृथा, मुधा।
अमरकोश ३.४.७ — अव्ययवर्गः
स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।अतर्किते तु सहसा स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः ॥
सम्बोधन — प्याट्, पाट्, अंग, हे, है, भोः। निकट — समया, निकषा, हिरुक्। अचानक — सहसा। आगे — पुरः, पुरतः, अग्रतः।
अमरकोश ३.४.९ — अव्ययवर्गः
व वा यथा तथेवैवं साम्येऽहो ही च विस्मये ।मौने तु तूष्णीं तूष्णीकां सद्यः सपदि तत्क्षणे ॥
समानता — व, वा, यथा, तथा, इव, एवम्। आश्चर्य — अहो, ही। चुप — तूष्णीम्, तूष्णीकाम्। उसी क्षण — सद्यः, सपदि।
अमरकोश ३.४.१३ — अव्ययवर्गः
समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि ।अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च ॥
चारों ओर — समन्ततः, परितः, सर्वतः, विष्वक्। अनिच्छा से अनुमति (भले ही) — कामम्। ईर्ष्या सहित स्वीकृति (होने दो!) — अस्तु।