📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "काव" के ७८ परिणाम
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१३ — शब्दादिवर्गः
अवर्णाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत् ।उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे ॥
निन्दा के नाम — अवर्ण, आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा, गर्हण।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.६.२६ — शब्दादिवर्गः
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ।निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि ॥
(मर्मर) वस्त्रों और पत्तों की ध्वनि है। आभूषणों की झंकार — शिंजित, निक्वाण, निक्वण, क्वाण, क्वण, क्वणन।
अमरकोश १.७.२८ — नाट्यवर्गः
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ।प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहोऽथ दोहदम् ॥
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है; पागलपन — उन्माद, चित्तविभ्रम; प्रेम के नाम — प्रेमा (पुं॰), प्रियता, हार्द, प्रेम (नपुं॰), स्नेह। इच्छा — दोहद —
अमरकोश १.७.३३ — नाट्यवर्गः
स्त्रीणां विलासबिब्बोकविभ्रमा ललितं तथा ।हेला लीलेत्यमी हावाः क्रियाः शृङ्गारभावजाः ॥
स्त्रियों की शृंगार-भाव से उत्पन्न क्रियाएँ — विलास, बिब्बोक, विभ्रम, ललित, हेला, लीला — ये 'हाव' कहलाती हैं।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश १.१०.१८ — वारिवर्गः
सहस्रदंष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुकः समौ ।नलमीनश्चिलिचिमः प्रोष्ठी तु शफरीद्वयोः ॥
बहुत दाँतों वाली मछली — सहस्रदंष्ट्र, पाठीन; शिशुमार जैसी मछली — उलूपी, शिशुक; नरकट में रहने वाली मछली — नलमीन, चिलिचिम; छोटी चमकीली मछली — प्रोष्ठी, शफरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश १.१०.३९ — वारिवर्गः
जलनीली तु शेवालं शैवलोऽथ कुमुद्वती ।कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः ॥
सेवार (काई) — जलनीली, शैवाल, शैवल; कुमुदों वाला स्थान — कुमुद्वती, कुमुदिनी; कमलों का समूह/लता — नलिनी, बिसिनी, पद्मिनी आदि।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.६३ — वनौषधिवर्गः
कपिला भस्मगर्भा सा शिरीषस्तु कपीतनः ।भण्डिलोऽप्यथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः ॥
सफ़ेद शीशम — कपिला, भस्मगर्भा। सिरस के नाम — शिरीष, कपीतन, भण्डिल। चम्पा के नाम — चाम्पेय, चम्पक, हेमपुष्पक।
अमरकोश २.४.७४ — वनौषधिवर्गः
तत्र शोणे कुरबकस्तत्र पीते कुरण्टकः ।नीली झिण्टी द्वयोर्बाणा दासी चार्तगलश्च सा ॥
उसमें (कटसरैया में) लाल वाला 'कुरबक', पीला वाला 'कुरण्टक'; नीली कटसरैया — झिण्टी, बाणा (पुं॰/स्त्री॰), दासी, आर्तगल।
अमरकोश २.४.९० — वनौषधिवर्गः
अङ्गारवल्ली बालेयशाकबर्बरवर्धकाः ।मञ्जिष्टा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका ॥
भारंगी के और नाम — अंगारवल्ली, बालेयशाक, बर्बर, वर्धक। मजीठ के नाम — मंजिष्ठा, विकसा, जिंगी, समंगा, कालमेषिका —
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.१३९ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी रक्तफला बिम्बिका पीलुपर्ण्यपि ।बर्बरा कबरी तुङ्गी खरपुष्पाजगन्धिका ॥
कुन्दरू (बिम्बी) के नाम — तुण्डिकेरी, रक्तफला, बिम्बिका, पीलुपर्णी। बबई (वन-तुलसी) के नाम — बर्बरा, कबरी, तुंगी, खरपुष्पा, अजगन्धिका।
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.५.१९ — सिंहादिवर्गः
दार्वाघाटोऽथ सारङ्गस्तोककश्चातकः समाः ।कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः ॥
कठफोड़वा — दार्वाघाट (लकड़ी पर चोट करने वाला)। पपीहा (चातक) — सारंग, स्तोकक, चातक। मुर्गा — कृकवाकु, ताम्रचूड, कुक्कुट, चरणायुध।
अमरकोश २.५.२५ — सिंहादिवर्गः
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ।कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ ॥
चकवा के नाम — कोक, चक्र, चक्रवाक, रथांग (पहिये) के नाम वाला। कलहंस — कादम्ब, कलहंस। कुरर (टिटहरी जैसा पक्षी) — उत्क्रोश, कुरर।
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.५.३३ — सिंहादिवर्गः
शिखावलः शिखी केकी मेघनादानुलास्यपि ।केका वाणी मयूरस्य समौ चन्द्रकमेचकौ ॥
मोर के और नाम — शिखावल, शिखी, केकी, मेघनादानुलासी। मोर की बोली — केका। मोरपंख के चन्द्राकार चिह्न — चन्द्रक, मेचक।
अमरकोश २.५.३७ — सिंहादिवर्गः
तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः ।तित्तिरिः कुक्कुभो लावो जीवञ्जीवश्च कोरकः ॥
उनके (पक्षियों के) भेद — हारीत (हरियल), मद्गु (जलकौवा), कारण्डव (बत्तख-भेद), प्लव, तित्तिरि (तीतर), कुक्कुभ, लाव (बटेर), जीवंजीव (चकोर), कोरक —
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.१० — मनुष्यवर्गः
कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका ।पुंश्चली धर्षिणी बन्धक्यसती कुलटेत्वरी ॥
जो प्रियतम से मिलने संकेत-स्थल पर जाती है — अभिसारिका। स्वेच्छाचारिणी स्त्री — पुंश्चली, धर्षिणी, बन्धकी, असती, कुलटा, इत्वरी —
अमरकोश २.६.१२ — मनुष्यवर्गः
आलिः सखी वयस्याथ पतिवत्नी सभर्तृका ।वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥
सहेली — आलि, सखी, वयस्या। सौभाग्यवती (पति वाली) — पतिवत्नी, सभर्तृका। बूढ़ी स्त्री — वृद्धा, पलिक्नी (पके बालों वाली)। ज्ञानवती — प्राज्ञी, प्रज्ञा; बुद्धिमती — प्राज्ञा, धीमती।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.१९ — मनुष्यवर्गः
वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः ।सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥
वेश्या — वारस्त्री, गणिका, वेश्या, रूपाजीवा; लोगों में सम्मानित (कलाविद्) गणिका — वारमुख्या। दलाल स्त्री — कुट्टनी, शम्भली।
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.५५ — मनुष्यवर्गः
आनाहस्तु निबन्धः स्याद्ग्रहणीरुक्प्रवाहिका ।प्रच्छर्दिका वमिश्च स्त्री पुमांस्तु वमथुः समाः ॥
पेट फूलना/कब्ज़ — आनाह, निबन्ध। संग्रहणी (पेचिश) — ग्रहणी, प्रवाहिका। उल्टी — प्रच्छर्दिका, वमि (स्त्री॰), वमथु (पुं॰)।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.९९ — मनुष्यवर्गः
वेणी प्रवेणी शीर्षण्यशिरस्यौ विशदे कचे ।पाशः पक्षश्च हस्तश्च कलापार्थाः कचात्परे ॥
गुँथी चोटी — वेणी, प्रवेणी। स्वच्छ (साफ़-सुथरे) बाल — शीर्षण्य, शिरस्य। 'केश' के बाद लगने पर 'पाश', 'पक्ष', 'हस्त' — समूह का अर्थ देते हैं (केशपाश, केशपक्ष, केशहस्त)।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१०७ — मनुष्यवर्गः
अर्धहारो माणवक एकावल्येकयष्टिका ।सैव नक्षत्रमाला स्यात्सप्तविंशतिमौक्तिकैः ॥
अर्धहार (12 लड़ी), माणवक (10 लड़ी)। एक लड़ी का हार — एकावली। वही 27 मोतियों का हो तो — नक्षत्रमाला।
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६६ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वामुक्तादयो वर्मभृतां कावचिकं गणे ।पदातिपत्तिपदगपादातिकपदाजयः ॥
(आमुक्त आदि तीनों लिङ्गों में।) कवचधारियों का समूह — कावचिक। पैदल सैनिक — पदाति, पत्ति, पदग, पादातिक, पदाजि —
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.८.९९ — क्षत्रियवर्गः
चूर्णे क्षोदः समुत्पिञ्जपिञ्जलौ भृशमाकुले ।पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वजमस्त्रियाम् ॥
चूरा — चूर्ण, क्षोद। (सेना का) अत्यन्त अस्त-व्यस्त होना — समुत्पिंज, पिंजल। झण्डा — पताका, वैजयन्ती, केतन, ध्वज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.१०.१३ — शूद्रवर्गः
मार्दङ्गिका मौरजिकाः पाणिवादास्तु पाणिघाः ।वेणुध्माः स्युर्वैणविका वीणावादास्तु वैणिकाः ॥
मृदंग बजाने वाले — मार्दंगिक, मौरजिक। ताली बजाने वाले — पाणिवाद, पाणिघ। बाँसुरी बजाने वाले — वेणुध्म, वैणविक। वीणा बजाने वाले — वीणावाद, वैणिक।
अमरकोश २.१०.२६ — शूद्रवर्गः
वीतंसस्तूपकरणं बन्धने मृगपक्षिणाम् ।उन्माथः कूटयन्त्रं स्याद्वागुरा मृगबन्धनी ॥
पशु-पक्षियों को फँसाने का साधन — वीतंस। फन्दा (पकड़ने का यन्त्र) — उन्माथ, कूटयन्त्र। हिरण पकड़ने का जाल — वागुरा, मृगबन्धनी।
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश ३.१.४१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निकृतः स्याद्विप्रकृतो विप्रलब्धस्तु वञ्चितः ।मनोहतः प्रतिहतः प्रतिबद्धो हतश्च सः ॥
अपमानित — निकृत, विप्रकृत। ठगा गया — विप्रलब्ध, वंचित। जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) — मनोहत, प्रतिहत, प्रतिबद्ध, हत।
अमरकोश ३.१.८२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चावचं नैकभेदमुच्चण्डमविलम्बितम् ।अरुन्तुदस्तु मर्मस्पृगबाधं तु निरर्गलम् ॥
अनेक प्रकार का (ऊँचा-नीचा) — उच्चावच, नैकभेद। शीघ्र — उच्चण्ड, अविलम्बित। मर्म को चोट पहुँचाने वाला — अरुन्तुद, मर्मस्पृक्। बिना रुकावट — अबाध, निरर्गल।
अमरकोश ३.२.२७ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रतिबन्धः प्रविष्टम्भोऽवनायस्तु निपातनम् ।उपलम्भस्त्वनुभवः समालम्भो विलेपनम् ॥
रुकावट — प्रतिबन्ध, प्रविष्टम्भ। नीचे गिराना — अवनाय, निपातन। अनुभव — उपलम्भ, अनुभव। (केसर आदि का) लेप — समालम्भ, विलेपन।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.७५ — नानार्थवर्गः
आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः ।प्रचारस्यन्दयो रीतिरीतिर्डिम्बप्रवासयोः ॥
आर्ति/अर्ति — पीड़ा, धनुष का सिरा। जाति — सामान्य (वर्ग), जन्म। रीति — प्रचलन (ढंग), बहाव (और पीतल)। ईति — उपद्रव, परदेश-वास (और खेती की छह आपदाएँ)।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१२३ — नानार्थवर्गः
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ।व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि ॥
आतंचन — (दूध में) जामन डालना, वेग, तृप्त करना। व्यंजन — चिह्न, दाढ़ी-मूँछ, कढ़ी आदि व्यंजन, (शरीर के) अंग (और क, ख आदि वर्ण)।
अमरकोश ३.३.२०६ — नानार्थवर्गः
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु ।कला शिल्पे कालभेदेऽप्याली सख्यावली अपि ॥
कील (पुं॰/स्त्री॰) — खूँटा भी (ज्वाला भी)। पालि — कोना/धार, गोद, पंक्ति (और कान की लौ)। कला — शिल्प (कला), समय का एक भेद (और चन्द्रमा का सोलहवाँ अंश)। आली — सखी, पंक्ति।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.३.२४८ — नानार्थवर्गः
ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पयः क्षीरं पयोऽम्बु च ।ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये ॥
ओकस् (नपुं॰) — घर; ओकस् (पुं॰) — आश्रय। पयस् — दूध, जल। ओजस् — कान्ति, बल। स्रोतस् — इन्द्रिय, नदी का प्रवाह।
अमरकोश ३.३.२६२ — नानार्थवर्गः
मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ ।वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः ॥
'अथ/अथो' — मंगल, उसके बाद, आरम्भ, प्रश्न, सम्पूर्णता। 'वृथा' — व्यर्थ, विधि-विरुद्ध। 'नाना' — अनेक, दोनों (बिना)।
अमरकोश ३.५.३९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्भावक्रिययोः ष्यञ् क्वचिच्च वुञ् ।औचित्यमौचिती मैत्री मैत्र्यं वुञ् प्रागुदाहृतः ॥
स्त्रीलिङ्ग और नपुंसक दोनों में — भाव और क्रिया अर्थ में 'ष्यञ्' प्रत्यय (और कहीं 'वुञ्') वाले शब्द — जैसे औचित्यम्/औचिती, मैत्र्यम्/मैत्री। वुञ् के उदाहरण पहले दिये जा चुके हैं।