📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कास्" के २७ परिणाम
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश १.१०.२७ — वारिवर्गः
नेमिस्त्रिकास्य वीनाहो मुखबन्धनमस्य यत् ।पुष्करिण्यां तु खातं स्यादखातं देवखातकम् ॥
कुएँ पर रस्सी के लिये लकड़ी का ढाँचा — नेमि, त्रिका; कुएँ के मुँह की ईंटों से बनी मुँडेर — वीनाह; खोदा हुआ चौकोर तालाब — पुष्करिणी, खात; बिना खोदे (प्राकृतिक) जलाशय — अखात, देवखातक।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.९३ — वनौषधिवर्गः
क्रोष्टुविन्ना सिंहपुच्छी कलशिर्धावनिर्गुहा ।निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री बृहती कण्टकारिका ॥
पिठवन के और नाम — क्रोष्टुविन्ना, सिंहपुच्छी, कलशि, धावनि, गुहा। भटकटैया (कण्टकारी) के नाम — निदिग्धिका, स्पृशी, व्याघ्री, बृहती, कण्टकारिका —
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.४.१५७ — वनौषधिवर्गः
अर्शोघ्नः सूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्ठिला ।कलम्ब्युपोदिका स्त्री तु मूलकं हिलमोचिका ॥
जिमीकन्द (सूरन) — अर्शोघ्न, सूरण, कन्द; गण्डीर — गण्डीर, समष्ठिला; कलमी साग — कलम्बी; पोई — उपोदिका; मूली — मूलक; हिलमोचिका —
अमरकोश २.४.१६१ — वनौषधिवर्गः
शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ।वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः ॥
बाँस के और नाम — शतपर्वा, यवफल, वेणु, मस्कर, तेजन। जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.२९ — सिंहादिवर्गः
वर्वणा मक्षिका नीला सरघा मधुमक्षिका ।पतङ्गिका पुत्तिका स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका ॥
मक्खी — वर्वणा, मक्षिका, नीला; मधुमक्खी — सरघा, मधुमक्षिका; छोटी मधुमक्खी — पतंगिका, पुत्तिका; डाँस (जंगली मक्खी) — दंश, वनमक्षिका।
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.६७ — मनुष्यवर्गः
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे ।सृणिका स्यन्दिनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥
स्नायु (स्त्री॰)। यकृत् (जिगर) — कालखण्ड, यकृत्। लार — सृणिका, स्यन्दिनी, लाला। आँख का कीचड़ — दूषिका।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.८.२२ — क्षत्रियवर्गः
पञ्च त्रिष्वषडक्षीणो यस्तृतीयाद्यगोचरः ।विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः ॥
(आगे के) पाँच शब्द तीनों लिङ्गों में — जो मन्त्रणा तीसरे व्यक्ति को ज्ञात न हो — अषडक्षीण (छह आँखों तक न पहुँची)। एकान्त — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, रहस् —
अमरकोश २.८.५३ — क्षत्रियवर्गः
शिबिका याप्ययानं स्याद्दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियाम् ।उभौ तु द्वैपवैयाघ्रौ द्वीपिचर्मावृते रथे ॥
पालकी — शिबिका, याप्ययान। झूला/डोली — दोला, प्रेंखा (स्त्री॰)। चीते या बाघ की खाल से ढका रथ — द्वैप, वैयाघ्र।
अमरकोश २.८.९८ — क्षत्रियवर्गः
संशप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ।रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः ॥
शपथ लेकर युद्ध से न लौटने वाले योद्धा — संशप्तक। धूल — रेणु (पुं॰/स्त्री॰), धूलि (स्त्री॰), पांसु (पुं॰), रजस् (नपुं॰)।
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.२५ — शूद्रवर्गः
प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचाः ।चौरिका स्तैन्यचोर्ये च स्तेयं लोप्त्रं तु तद्धने ॥
चोर के और नाम — प्रतिरोधी, परास्कन्दी, पाटच्चर, मलिम्लुच। चोरी — चौरिका, स्तैन्य, चौर्य, स्तेय। चोरी का माल — लोप्त्र।
अमरकोश २.१०.२९ — शूद्रवर्गः
पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता ।जतुत्रपुविकारे तु जातुषं त्रापुषं त्रिषु ॥
कपड़े, हाथीदाँत आदि से बनी गुड़िया — पांचालिका, पुत्रिका। लाख से बनी वस्तु — जातुष; राँगे से बनी — त्रापुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१० — नानार्थवर्गः
महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥
कौशिक — इन्द्र, गुग्गुल, उल्लू, सँपेरा। आतंक — रोग, सन्ताप, शंका। क्षुल्लक — छोटा/थोड़ा (तीनों लिङ्ग; नीच भी)।
अमरकोश ३.३.९७ — नानार्थवर्गः
पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः ।निर्वादो जनवादेऽपि शादो जम्बालशष्पयोः ॥
पाद — किरण, पैर, चौथाई भाग। तमोनुद् (अन्धकार हटाने वाले) — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य। निर्वाद — लोक-निन्दा भी। शाद — कीचड़, नई घास।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…