🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:23:28 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कुली" के ११ परिणाम

अमरकोश १.१०.१७ — वारिवर्गः
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥
मछली के नाम — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, मीन, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली। (मछली-विशेष) गडक, शकुलार्भक।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.११४ — वनौषधिवर्गः
वार्ताकी हिङ्गुली सिंही भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी ।नाकुली सुरसा रास्ना सुगन्धा गन्धनाकुली ॥
बैंगन के नाम — वार्ताकी, हिंगुली, सिंही, भण्टाकी, दुष्प्रधर्षिणी। रास्ना के नाम — नाकुली, सुरसा, रास्ना, सुगन्धा, गन्धनाकुली —
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.१०.१५ — शूद्रवर्गः
भृतको भृतिभुक्कर्मकरो वैतनिकोऽपि सः ।वार्तावहो वैवधिको भारवाहस्तु भारिकः ॥
वेतन पर काम करने वाला मज़दूर — भृतक, भृतिभुज्, कर्मकर, वैतनिक। सन्देशवाहक/बहँगी ढोने वाला — वार्तावह, वैवधिक। बोझ ढोने वाला (कुली) — भारवाह, भारिक।
अमरकोश ३.२.४० — सङ्कीर्णवर्गः
आपूपिकं शाष्कुलिकमेवमाद्यमचेतसाम् ।माणवानां तु माणव्यं सहायानां सहायता ॥
अचेतन वस्तुओं के समूह — पुओं का 'आपूपिक', पूड़ियों का 'शाष्कुलिक' आदि। बालकों का समूह — माणव्य। सहायकों का समूह — सहायता।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.१२४ — नानार्थवर्गः
स्यात्कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहि पक्षिणाम् ।स्यादुद्यानं निःसरणे वनभेदे प्रयोजने ॥
कौलीन — लोक-निन्दा, पशुओं-साँपों-पक्षियों की लड़ाई (और कुलीनता)। उद्यान — बाहर निकलना, बग़ीचा, प्रयोजन।
अमरकोश ३.३.२१६ — नानार्थवर्गः
तूलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलशय्ययोः ।तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि ॥
तूलि — चित्रकार की कूँची, रुई, गद्दा। तुमुल — घबराहट भरा शोर। शष्कुली — कान का बाहरी भाग भी (पूड़ी भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें