🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:57:31 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "कृप" के ११ परिणाम

अमरकोश १.१.६५ — स्वर्गवर्गः
कृपीटयोनिर्ज्वलनो जातवेदास्तनूनपात् ।बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्त्मा शोचिष्केश उषर्बुधः ॥
अग्नि के और नाम — कृपीटयोनि, ज्वलन, जातवेदा, तनूनपात्, बर्हि, शुष्मा, कृष्णवर्त्मा, शोचिष्केश, उषर्बुध।
अमरकोश १.७.१९ — नाट्यवर्गः
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशोऽप्यथो हसः ॥
वीर रस — उत्साहवर्धन, वीर। करुण रस/दया के नाम — कारुण्य, करुणा, घृणा, कृपा, दया, अनुकम्पा, अनुक्रोश। हास्य — हस —
अमरकोश २.६.४८ — मनुष्यवर्गः
स्यादेडे बधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुणिः ।पृश्निरल्पतनौ श्रोणः पङ्गौ मुण्डस्तु मुण्डिते ॥
बहरा — एड, बधिर; कुबड़ा — कुब्ज, गडुल; टेढ़े हाथ वाला — कुकर, कुणि; छोटे शरीर वाला — पृश्नि; लँगड़ा — पंगु, श्रोण; मुँडे सिर वाला — मुण्ड, मुण्डित।
अमरकोश २.८.८९ — क्षत्रियवर्गः
तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः ।कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत् ॥
तरकश — तूणी (स्त्री॰)। तलवार — खड्ग, निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.१.१३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वार्यः कार्यकर्ता यः सम्पन्नः सत्त्वसम्पदा ।अवाचि मूकोऽथ मनोजवसः पितृसन्निभः ॥
धैर्य-बल से सम्पन्न (निःशंक) कार्यकर्ता — निर्वार्य। गूँगा — अवाक्, मूक। पिता के समान — मनोजवस, पितृसन्निभ।
अमरकोश ३.१.१५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याद्दयालुः कारुणिकः कृपालुः सूरतस्समाः ।स्वतन्त्रोऽपावृतः स्वैरी स्वच्छन्दो निरवग्रहः ॥
दयालु — दयालु, कारुणिक, कृपालु, सूरत। स्वतन्त्र — स्वतन्त्र, अपावृत, स्वैरी, स्वच्छन्द, निरवग्रह।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.३.९८ — नानार्थवर्गः
आरावे रुदिते त्रातर्याक्रन्दो दारुणे रणे ।स्यात्प्रसादोऽनुरागेऽपि सूदः स्याद्व्यञ्जनेऽपि च ॥
आक्रन्द — चीख़कर रोना, रक्षक (मित्र राजा), भयंकर युद्ध। प्रसाद — प्रेम भी (कृपा, प्रसन्नता भी)। सूद — व्यंजन भी (रसोइया भी)।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें