📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कृषि" के १० परिणाम
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश २.१.५ — भूमिवर्गः
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ।उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥
मिट्टी — मृद्, मृत्तिका; उत्तम मिट्टी — मृत्सा, मृत्स्ना; सब फ़सलों से भरपूर भूमि — उर्वरा; खारी मिट्टी — ऊष, क्षारमृत्तिका।
अमरकोश २.१.१३ — भूमिवर्गः
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसंपन्नव्रीहिपालितः ।स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥
जिस देश में नदी के जल से फ़सल होती है, वह 'नदीमातृक', और जहाँ वर्षा के जल से फ़सल होती है, वह 'देवमातृक' कहलाता है।
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.९.२ — वैश्यवर्गः
स्त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः ।सेवा श्ववृत्तिरनृतं कृषिरुञ्छशिलं त्वृतम् ॥
खेती (स्त्री॰), पशुपालन और व्यापार — ये (वैश्य की) वृत्तियाँ हैं। सेवा (नौकरी) — श्ववृत्ति। खेती — अनृत। खेत में गिरे दाने चुनकर जीना — उञ्छशिल, ऋत।
अमरकोश २.९.६ — वैश्यवर्गः
क्षेत्राजीवः कर्षकश्च कृषिकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं व्रैहेयशालेयं व्रीहिशाल्युद्भवो हि यत् ॥
किसान — क्षेत्राजीव, कर्षक, कृषक, कृषीवल। धान (व्रीहि) उगाने योग्य खेत — व्रैहेय; शालि (उत्तम धान) उगाने योग्य — शालेय।
अमरकोश २.९.९ — वैश्यवर्गः
बीजाकृतं तूप्तकृष्टे सीत्यं कृष्टं च हल्यवत् ।त्रिगुणाकृतं तृतीयाकृतं त्रिहल्यं त्रिसीत्यमपि तस्मिन् ॥
बीज बोने के बाद जोता खेत — बीजाकृत। जोता हुआ खेत — सीत्य, कृष्ट, हल्य। तीन बार जोता खेत — त्रिगुणाकृत, तृतीयाकृत, त्रिहल्य, त्रिसीत्य।
अमरकोश २.१०.४४ — शूद्रवर्गः
धूर्तोऽक्षदेवी कितवोऽक्षधूर्तो द्यूतकृत्समाः ।स्युर्लग्नकाः प्रतिभुवः सभिका द्यूतकारकाः ॥
जुआरी — धूर्त, अक्षदेवी, कितव, अक्षधूर्त, द्यूतकृत्। ज़मानतदार — लग्नक, प्रतिभू। जुआघर का मालिक — सभिक, द्यूतकारक।
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
अमरकोश ३.३.२३५ — नानार्थवर्गः
ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ।कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षूः कुल्याभिधायिनी ॥
अक्ष (पुं॰) — पासा, (भार) कर्ष/पहिये का धुरा, मुक़दमा (व्यवहार), बहेड़ा वृक्ष। कर्षु — उपलों की आग, जीविका (कृषि) (पुं॰); नहर (स्त्री॰, कर्षू)।