🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:45:07 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "केस" के २७ परिणाम

अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.६४ — वनौषधिवर्गः
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ।बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥
चम्पा की कली — गन्धफली; मौलसिरी के नाम — केसर, बकुल; अशोक के नाम — वंजुल, अशोक; अनार के नाम — करक, दाडिम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.५.१ — सिंहादिवर्गः
सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।कण्ठीरवो मृगरिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः ॥
सिंह के नाम — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, हरि, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.९.३७ — वैश्यवर्गः
जीरको जरणोऽजाजि कणा कृष्णे तु जीरके ।सुषवी कारवी पृथ्वी पृथुः कालोपकुञ्जिका ॥
जीरा — जीरक, जरण, अजाजी, कणा। काला जीरा (कलौंजी) — सुषवी, कारवी, पृथ्वी, पृथु, काला, उपकुंचिका।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश २.९.७३ — वैश्यवर्गः
द्रोणक्षीरा द्रोणदुग्धा धेनुष्या बन्धके स्थिता ।समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षं प्रसूयते ॥
एक द्रोण (लगभग 10 सेर) दूध देने वाली — द्रोणक्षीरा, द्रोणदुग्धा। (ऋण के बदले) गिरवी रखी गाय — धेनुष्या। हर वर्ष ब्याने वाली — समांसमीना।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.२७ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रतिबन्धः प्रविष्टम्भोऽवनायस्तु निपातनम् ।उपलम्भस्त्वनुभवः समालम्भो विलेपनम् ॥
रुकावट — प्रतिबन्ध, प्रविष्टम्भ। नीचे गिराना — अवनाय, निपातन। अनुभव — उपलम्भ, अनुभव। (केसर आदि का) लेप — समालम्भ, विलेपन।
अमरकोश ३.२.२९ — सङ्कीर्णवर्गः
निपाठनिपठौ पाठे तेमस्तेमौ समुन्दने ।आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ ॥
पढ़ना — निपाठ, निपठ, पाठ। गीला होना — तेम, स्तेम, समुन्दन। क्लेश — आदीनव, आस्रव, क्लेश। मेल — मेलक, संग, संगम।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.५२ — नानार्थवर्गः
भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भे बाणो बलिसुते शरे ।कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे सङ्घाते प्रमथे गणः ॥
भ्रूण — शिशु, स्त्री का गर्भ। बाण — बलि का पुत्र (बाणासुर), तीर। कण — अत्यन्त सूक्ष्म, अनाज का दाना। गण — समूह, शिव के अनुचर (प्रमथ)।
अमरकोश ३.३.६६ — नानार्थवर्गः
हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ ।यन्ता हस्तिपके सूते भर्ता धातरि पोष्टरि ॥
हस्त — हाथ, हस्त नक्षत्र (और एक माप)। मरुत् — वायु, देवता। यन्ता — महावत, सारथि। भर्ता — धारण करने वाला (विधाता), पालक (और पति)।
अमरकोश ३.३.१३५ — नानार्थवर्गः
समानाः सत्समैके स्युः पिशुनौ खलसूचकौ ।हीनन्यूनावूनगर्ह्यौ वेगिशूरौ तरस्विनौ ॥
समान — सज्जन, बराबर, एक। पिशुन — दुष्ट, चुगलख़ोर। हीन, न्यून — कम, निन्दनीय। तरस्वी — वेगवान्, शूरवीर।
अमरकोश ३.३.१४४ — नानार्थवर्गः
स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम् ।स्यान्महारजते क्लीबं कुसुम्भं करके पुमान् ॥
दुन्दुभि — नगाड़ा (पुं॰); पासा (स्त्री॰)। कुसुम्भ — केसर/कुसुम (नपुं॰); कमण्डलु (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२६९ — नानार्थवर्गः
ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ।स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भाव्ययोः किल ॥
'ऊररी/ऊरी/उररी' — विस्तार, स्वीकार ('उररीकृत' = स्वीकृत)। 'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक। 'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना।
अमरकोश ३.४.१८ — अव्ययवर्गः
अस्ति सत्वे रुषोक्तावु ऊं प्रश्नेऽनुनये त्वयि ।हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ ॥
होना — अस्ति। क्रोध के वचन — उ। प्रश्न — ऊम्। मनाना/सम्बोधन — अयि। तर्क — हुम्। रात का अन्त (भोर) — उषा। नमस्कार — नमः।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें