📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "केसर" के १२ परिणाम
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.६४ — वनौषधिवर्गः
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ।बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥
चम्पा की कली — गन्धफली; मौलसिरी के नाम — केसर, बकुल; अशोक के नाम — वंजुल, अशोक; अनार के नाम — करक, दाडिम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.५.१ — सिंहादिवर्गः
सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।कण्ठीरवो मृगरिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः ॥
सिंह के नाम — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, हरि, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.२७ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रतिबन्धः प्रविष्टम्भोऽवनायस्तु निपातनम् ।उपलम्भस्त्वनुभवः समालम्भो विलेपनम् ॥
रुकावट — प्रतिबन्ध, प्रविष्टम्भ। नीचे गिराना — अवनाय, निपातन। अनुभव — उपलम्भ, अनुभव। (केसर आदि का) लेप — समालम्भ, विलेपन।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.१४४ — नानार्थवर्गः
स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम् ।स्यान्महारजते क्लीबं कुसुम्भं करके पुमान् ॥
दुन्दुभि — नगाड़ा (पुं॰); पासा (स्त्री॰)। कुसुम्भ — केसर/कुसुम (नपुं॰); कमण्डलु (पुं॰)।