📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कोल" के २१ परिणाम
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.९७ — वनौषधिवर्गः
उषणा पिप्पली शौण्डी कोलाथ करिपिप्पली ।कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः पुमान् ॥
पीपल के और नाम — उषणा, पिप्पली, शौण्डी, कोला। गजपीपल के नाम — करिपिप्पली, कपिवल्ली, कोलवल्ली, श्रेयसी, वशिर (पुं॰)।
अमरकोश २.४.१३० — वनौषधिवर्गः
धमन्यञ्जनकेशी च हनुर्हट्टविलासिनी ।शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम — धमनी, अंजनकेशी, हनु, हट्टविलासिनी। नख (गन्धद्रव्य) के नाम — शुक्ति, शंख, खुर, कोलदल, नख। अरहर — आढकी —
अमरकोश २.४.१४४ — वनौषधिवर्गः
वायसोली स्वादुरसा वयस्थाथ मकूलकः ।निकुम्भो दन्तिका प्रत्यक्श्रेण्युदुम्बरपर्ण्यपि ॥
काकोली — वायसोली, स्वादुरसा, वयःस्था। दन्ती के नाम — मकूलक, निकुम्भ, दन्तिका, प्रत्यक्श्रेणी, उदुम्बरपर्णी।
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.५.१६ — सिंहादिवर्गः
पारावतः कलरवः कपोतोऽथ शशादनः ।पत्री श्येन उलूकस्तु वायसारातिपेचकौ ॥
कबूतर — पारावत, कलरव, कपोत; बाज़ — शशादन, पत्री, श्येन; उल्लू के नाम — उलूक, वायसाराति, पेचक —
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश २.६.१३१ — मनुष्यवर्गः
कक्कोलकं कोशफलमथ कर्पूरमस्त्रियाम् ।घनसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभ्रो हिमवालुका ॥
कंकोल के और नाम — कक्कोलक, कोशफल। कपूर — कर्पूर (पुं॰/नपुं॰), घनसार, चन्द्रसंज्ञ (चन्द्रमा के नाम वाला), सिताभ्र, हिमवालुका।
अमरकोश २.६.१३४ — मनुष्यवर्गः
कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः ।गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥
कपूर, अगर, कस्तूरी और कंकोल को मिलाकर बना लेप — यक्षकर्दम। शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक, विलेपन।
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश २.९.३६ — वैश्यवर्गः
तिन्तिडीकं च चुक्रं च वृक्षाम्लमथ वेल्लजम् ।मरीचं कोलकं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनम् ॥
इमली (की खटाई) — तिन्तिडीक, चुक्र, वृक्षाम्ल। काली मिर्च — वेल्लज, मरीच, कोलक, कृष्ण, ऊषण, धर्मपत्तन।
अमरकोश ३.२.८ — सङ्कीर्णवर्गः
ग्रहे ग्राहो वशः कान्तौ रक्ष्णस्त्राणे रणः क्वणे ।व्यधो वेधे पचा पाके हवो हूतौ वरो वृत्तौ ॥
पकड़ना — ग्रह, ग्राह। चाह — वश, कान्ति। रक्षा — रक्ष्ण, त्राण। ध्वनि — रण, क्वण। छेदना — व्यध, वेध। पकाना — पचा, पाक। पुकारना — हव, हूति। चुनना — वर, वृत्ति।
अमरकोश ३.३.२ — नानार्थवर्गः
आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भुवने जने ।पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः ॥
नाक — आकाश, स्वर्ग। लोक — संसार, जन (लोग)। श्लोक — पद्य, यश। सायक — बाण, तलवार।
अमरकोश ३.५.८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सिध्रका सारिका हिक्का प्राचिकोल्का पिपीलिका ।तिन्दुकी कणिका भङ्गिः सुरङ्गासूचिमाढयः ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) सिध्रका, सारिका (मैना), हिक्का (हिचकी), प्राचिका, उल्का, पिपीलिका (चींटी), तिन्दुकी (तेंदू), कणिका, भंगि (तरंग), सुरंगा (सुरंग), सूचि (सुई), माढि —