📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "कौर" के ८ परिणाम
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.६.३१ — मनुष्यवर्गः
पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः ।पितुर्भ्राता पितृव्यः स्यान्मातुर्भ्राता तु मातुलः ॥
पति या पत्नी की माता — श्वश्रू (सास); उनके पिता — श्वशुर (ससुर); पिता के भाई — पितृव्य (चाचा); माता के भाई — मातुल (मामा)।
अमरकोश २.८.८१ — क्षत्रियवर्गः
सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिण्यथ सम्पदि ॥
(क्रमशः) सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी; दस अनीकिनी मिलकर — अक्षौहिणी। सम्पत्ति के नाम —
अमरकोश २.९.५५ — वैश्यवर्गः
मण्डं दधिभवं मस्तु पीयूषोऽभिनवं पयः ।अशनाया बुभुक्षा क्षुद्ग्रासस्तु कवलः पुमान् ॥
दही का पानी (तोड़) — मस्तु। ब्याई गाय का पहला दूध (खीस) — पीयूष। भूख — अशनाया, बुभुक्षा, क्षुध्। कौर — ग्रास, कवल (पुं॰)।
अमरकोश २.९.७८ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रोरभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् ।चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ॥
ऊँटों का झुण्ड — औष्ट्रक; भेड़ों का — औरभ्रक; बकरियों का — आजक। गधा — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ, खर।
अमरकोश ३.१.४४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः ।कश्यः कश्यार्हे सन्नद्धे त्वाततायी वधोद्यते ॥
घबराया/शिथिल — विक्लव, विह्वल। (मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि — विवश, अरिष्टदुष्टधी। कोड़े खाने योग्य — कश्य, कश्यार्ह। मारने को तैयार (हमलावर) — आततायी।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.१५४ — नानार्थवर्गः
तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ ।श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥
तार्क्ष्य — घोड़ा, गरुड़। क्षय — घर, नाश। श्वशुर्य — देवर, साला। भ्रातृव्य — भतीजा, शत्रु।