🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:32 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "खात" के १२ परिणाम

अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१०.२७ — वारिवर्गः
नेमिस्त्रिकास्य वीनाहो मुखबन्धनमस्य यत् ।पुष्करिण्यां तु खातं स्यादखातं देवखातकम् ॥
कुएँ पर रस्सी के लिये लकड़ी का ढाँचा — नेमि, त्रिका; कुएँ के मुँह की ईंटों से बनी मुँडेर — वीनाह; खोदा हुआ चौकोर तालाब — पुष्करिणी, खात; बिना खोदे (प्राकृतिक) जलाशय — अखात, देवखातक।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.३.६ — शैलवर्गः
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ।गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥
पर्वत की खोह — दरी, कन्दर (पुं॰/स्त्री॰); प्राकृतिक गुफ़ा — देवखात, बिल, गुहा, गह्वर; पर्वत से गिरी बड़ी चट्टानें — गण्डशैल।
अमरकोश २.४.४१ — वनौषधिवर्गः
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ।तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥
लाल लोध के नाम — क्रमुक, पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन। शहतूत के नाम — तूद, यूप, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु —
अमरकोश २.७.३० — ब्रह्मवर्गः
त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादि कर्म यत् ।अमृतं विघसो यज्ञशेषभोजनशेषयोः ॥
(यज्ञिय तीनों लिङ्गों में।) यज्ञ-कर्म — इष्ट। कुआँ-तालाब खुदवाने आदि का (लोकहित) कर्म — पूर्त। यज्ञ का बचा अन्न — अमृत; भोजन का बचा अन्न — विघस।
अमरकोश ३.१.२१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आद्यूनः स्यादौदरिको विजिगीषाविवर्जिते ।उभौ त्वात्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः स्वोदरपूरके ॥
विजय की इच्छा से रहित (केवल पेट की चिन्ता वाला) — आद्यून, औदरिक। केवल अपना पेट भरने वाला — आत्मम्भरि, कुक्षिम्भरि।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें