🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:28 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "गत" के ७९ परिणाम

अमरकोश १.१.१३ — स्वर्गवर्गः
सर्वज्ञः सुगतो बुद्धो धर्मराजस्तथागतः ।समन्तभद्रो भगवान्मारजिल्लोकजिज्जिनः ॥
भगवान् बुद्ध के नाम — सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत, समन्तभद्र, भगवान्, मारजित्, लोकजित्, जिन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६९ — स्वर्गवर्गः
त्रिषु स्फुलिङ्गोऽग्निकणः सन्तापः सञ्ज्वरः समौ ।उल्का स्यान्निर्गतज्वाला भूतिर्भसितभस्मनी ॥
चिनगारी के नाम — स्फुलिंग (तीनों लिङ्गों में), अग्निकण। ताप के — सन्ताप, संज्वर (समानार्थक)। निकली हुई ज्वाला 'उल्का' कहलाती है। राख के नाम — भूति, भसित, भस्म।
अमरकोश १.१.७४ — स्वर्गवर्गः
श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ।पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः ॥
वायु के नाम — श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल, आशुग।
अमरकोश १.१.७५ — स्वर्गवर्गः
समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः ।नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः ॥
वायु के और नाम — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवन, पवमान, प्रभंजन।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.७९ — स्वर्गवर्गः
शरीरस्था इमे रंहस्तरसि तु रयः स्यदः ।जवोऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥
ये (पाँचों) शरीर में स्थित वायु हैं। वेग के नाम — रंहस्, तरस् (नपुं॰), रय, स्यद, जव (पुं॰)। अब 'शीघ्र' के नाम — शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत —
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.११ — वनौषधिवर्गः
समे शाखालते स्कन्धशाखाशाले शिफाजटे ।शाखाशिफावरोहः स्यान्मूलाच्चाग्रं गता लता ॥
शाखा — शाखा, लता (समानार्थक); मुख्य शाखा — स्कन्धशाखा, शाला; जड़ — शिफा, जटा; शाखा से लटकने वाली जड़ (जैसे बरगद की) — अवरोह; जड़ से ऊपर तक चढ़ी लता भी (अवरोह)।
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.१२७ — वनौषधिवर्गः
झटामलाज्झटा ताली शिवा तामलकीति च ।प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः ॥
भुईं-आँवला के और नाम — झटा, अमला, अज्झटा, ताली, शिवा, तामलकी। पुण्डरिया — प्रपौण्डरीक, पौण्डर्य। तुन (नन्दीवृक्ष) के नाम — तुन्न, कुबेरक —
अमरकोश २.५.३९ — सिंहादिवर्गः
स्त्री पक्षतिः पक्षमूलं चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियौ ।प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः ॥
पंख की जड़ — पक्षति (स्त्री॰), पक्षमूल; चोंच — चंचु, त्रोटि (दोनों स्त्री॰)। प्रडीन, उड्डीन, सण्डीन — ये पक्षियों की उड़ान के प्रकार हैं।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.२१ — मनुष्यवर्गः
ऋतुमत्यप्युदक्यापि स्याद्रजः पुष्पमार्तवम् ।श्रद्धालुर्दोहदवती निष्कला विगतार्तवा ॥
रजस्वला के और नाम — ऋतुमती, उदक्या। मासिक धर्म — रज, पुष्प, आर्तव। गर्भावस्था में विशेष इच्छा वाली — श्रद्धालु, दोहदवती। रजोनिवृत्त स्त्री — निष्कला, विगतार्तवा।
अमरकोश २.६.३५ — मनुष्यवर्गः
ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः ।धवः प्रियः पतिर्भर्ता जारस्तूपपतिः समौ ॥
ज्ञातियों का भाव (सम्बन्ध) — ज्ञातेय; बन्धुओं का समूह — बन्धुता। पति के नाम — धव, प्रिय, पति, भर्ता। परपुरुष (उपपति) — जार, उपपति।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.७.५ — ब्रह्मवर्गः
विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः सन्सुधीः कोविदो बुधः ।धीरो मनीषी ज्ञः प्राज्ञः संख्यावान्पण्डितः कविः ॥
विद्वान् के नाम — विद्वान्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्, सुधी, कोविद, बुध, धीर, मनीषी, ज्ञ, प्राज्ञ, संख्यावान्, पण्डित, कवि —
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.२५ — ब्रह्मवर्गः
आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः ।धवित्रं व्यजनं तद्यद्रचितं मृगचर्मणा ॥
गरम उबले दूध में दही मिलाने से जो (छेना) बनता है — आमिक्षा। मृगचर्म से बना (यज्ञाग्नि का) पंखा — धवित्र।
अमरकोश २.७.३६ — ब्रह्मवर्गः
स्युरावेशिक आगन्तुरतिथिर्ना गृहागते ।प्राघूर्णिकः प्राघूणकश्चाभ्युत्थानं तु गौरवम् ॥
घर आए व्यक्ति — आवेशिक, आगन्तु, अतिथि (पुं॰)। पाहुना — प्राघूर्णिक, प्राघूणक। (अतिथि के आने पर) उठकर सम्मान देना — अभ्युत्थान, गौरव।
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.१५ — क्षत्रियवर्गः
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ ।लिपिकारोऽक्षरचरणोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥
सिद्धान्त (शास्त्र) का ज्ञाता — तान्त्रिक, ज्ञातसिद्धान्त। सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ — सत्री, गृहपति। लेखक — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु, लेखक।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.८.४३ — क्षत्रियवर्गः
वीतं त्वसारं हस्त्यश्वं वारी तु गजबन्धनी ।घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः ॥
निकम्मे (युद्ध के अयोग्य) हाथी-घोड़े — वीत। हाथियों का बाड़ा — वारी, गजबन्धनी। घोड़े के नाम — घोटक, वीति, तुरग, तुरंग, अश्व, तुरंगम —
अमरकोश २.८.४९ — क्षत्रियवर्गः
गतयोऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।कविका तु खलीनोऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं। घोड़े की नाक/थूथन — घोणा, प्रोथ (पुं॰/नपुं॰)। लगाम (मुँह की लोहे की छड़) — कविका, खलीन (पुं॰/नपुं॰)। खुर — शफ (नपुं॰), खुर (पुं॰)।
अमरकोश २.८.७२ — क्षत्रियवर्गः
पुरोगाग्रेसरप्रष्ठाग्रतः सरपुरः सराः ।पुरोगमः पुरोगामी मन्दगामी तु मन्थरः ॥
आगे चलने वाला — पुरोग, अग्रेसर, प्रष्ठ, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम, पुरोगामी। धीरे चलने वाला — मन्दगामी, मन्थर।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८३ — क्षत्रियवर्गः
धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् ।इष्वासोऽप्यथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम् ॥
धनुष — धनुस्, चाप, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास। कर्ण का धनुष — कालपृष्ठ।
अमरकोश २.८.८८ — क्षत्रियवर्गः
निरस्तः प्रहिते बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तकौ ।तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः ॥
छोड़ा गया बाण — निरस्त। विष-बुझा बाण — दिग्ध, लिप्तक। तरकश — तूण, उपासंग, तूणीर, निषंग, इषुधि (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश २.९.९३ — वैश्यवर्गः
मुक्ताथ विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुन्नपुंसकम् ।रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च ॥
मोती — मुक्ता। मूँगा — विद्रुम (पुं॰), प्रवाल (पुं॰/नपुं॰)। रत्न — रत्न, मणि (पुं॰/स्त्री॰) — पत्थर के रत्नों और मोती आदि दोनों के लिये।
अमरकोश २.१०.१ — शूद्रवर्गः
शूद्राश्चावरवर्णाश्च वृषलाश्च जघन्यजाः ।आचण्डालात्तु सङ्कीर्णा अम्बष्ठकरणादयः ॥
शूद्र के नाम — शूद्र, अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज। अम्बष्ठ, करण आदि से लेकर चाण्डाल तक — 'संकीर्ण' (मिश्र) जातियाँ कहलाती हैं।
अमरकोश २.१०.२४ — शूद्रवर्गः
दक्षिणारुर्लुब्धयोगाद्दक्षिणेर्मा कुरङ्गकः ।चौरैकागारिकस्तेनदस्युतस्करमोषकाः ॥
शिकारी के बाण से दाहिनी ओर घायल हिरण — दक्षिणेर्मा। चोर — चौर, एकागारिक, स्तेन, दस्यु, तस्कर, मोषक —
अमरकोश २.१०.२७ — शूद्रवर्गः
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहेः ॥
रस्सी — शुल्ब, वराटक, रज्जु (स्त्री॰), वटी (तीनों लिङ्ग), गुण। कुएँ से पानी निकालने का यन्त्र (रहट) — उद्घाटन, घटीयन्त्र।
अमरकोश २.१०.४७ — शूद्रवर्गः
उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन्येऽत्र यौगिकाः ।ताद्धर्म्यादन्यतो वृत्तावूह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥
जो यौगिक (व्युत्पत्ति वाले) शब्द यहाँ अधिक प्रयोग के कारण एक ही लिङ्ग में कहे गए हैं, वे उसी धर्म (गुण) के कारण दूसरे (स्त्री आदि) के लिये प्रयुक्त हों तो दूसरे लिङ्ग में भी समझ लेने चाहिये।
अमरकोश ३.१.४५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
द्वेष्ये त्वक्षिगतो वध्यः शीर्षच्छेद्य इमौ समौ ।विष्यो विषेण यो वध्यो मुसल्यो मुसलेन यः ॥
द्वेष के योग्य (आँख की किरकिरी) — द्वेष्य, अक्षिगत। वध के योग्य — वध्य, शीर्षच्छेद्य। विष से मारने योग्य — विष्य; मूसल से मारने योग्य — मुसल्य।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.१.७१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऋजावजिह्मप्रगुणौ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ।शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः ॥
सीधा — ऋजु, अजिह्म, प्रगुण। अस्त-व्यस्त — व्यस्त, अप्रगुण, आकुल। सदा रहने वाला — शाश्वत, ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन।
अमरकोश ३.१.७३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चरिष्णु जङ्गमचरं त्रसमिङ्गं चराचरम् ।चलनं कम्पनं कम्प्रं चलं लोलं चलाचलम् ॥
चलने वाला (जंगम) — चरिष्णु, जंगम, चर, त्रस, इंग, चराचर। चंचल/काँपने वाला — चलन, कम्पन, कम्प्र, चल, लोल, चलाचल —
अमरकोश ३.१.७९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्येकसर्ग एकाग्र्योऽप्येकायनगतोऽपि सः ।पुंस्यादिः पूर्वपौरस्त्यप्रथमाद्या अथास्त्रियाम् ॥
एकाग्र के और नाम — एकसर्ग, एकाग्र्य, एकायनगत। पहला — आदि (पुं॰), पूर्व, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य। और (आगे) पुं॰/नपुं॰ में —
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.१.८५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ग्रन्थितं सन्दितं दृब्धं विसृतं विस्तृतं ततम् ।अन्तर्गतं विस्मृतं स्यात्प्राप्तप्रणिहिते समे ॥
गूँथा हुआ — ग्रन्थित, सन्दित, दृब्ध। फैला हुआ — विसृत, विस्तृत, तत। भूला हुआ — अन्तर्गत, विस्मृत। प्राप्त — प्राप्त, प्रणिहित।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.१.९९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निष्प्रभे विगतारोकौ विलीने विद्रुतद्रुतौ ।सिद्धे निर्वृत्तनिष्पन्नौ दारिते भिन्नभेदितौ ॥
कान्तिहीन — निष्प्रभ, विगत, अरोक। पिघला हुआ — विलीन, विद्रुत, द्रुत। सिद्ध/पूर्ण — सिद्ध, निर्वृत्त, निष्पन्न। फाड़ा/तोड़ा — दारित, भिन्न, भेदित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.१.१०७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुद्धं बुधितं मनितं विदितं प्रतिपन्नमवसितावगते ।उरीकृतमुररीकृतमङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम् ॥
जाना हुआ — बुद्ध, बुधित, मनित, विदित, प्रतिपन्न, अवसित, अवगत। स्वीकार किया हुआ — उरीकृत, उररीकृत, अंगीकृत, आश्रुत, प्रतिज्ञात —
अमरकोश ३.१.१०८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ।ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि ॥
स्वीकृत के और नाम — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत, उपगत। स्तुति किया हुआ — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित —
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.७८ — नानार्थवर्गः
रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः ।जगती जगति च्छन्दोविशेषेऽपि क्षितावपि ॥
हेति — सूर्य की किरण, शस्त्र, अग्नि की लपट। जगती — संसार, एक छन्द (48 अक्षर), पृथ्वी।
अमरकोश ३.३.७९ — नानार्थवर्गः
पङ्क्तिश्छन्दोऽपि दशमं स्यात्प्रभावेऽपि चायतिः ।पत्तिर्गतौ च मूले तु पक्षतिः पक्षभेदयोः ॥
पंक्ति — एक छन्द भी, दस की संख्या भी (कतार भी)। आयति — प्रभाव भी (भविष्य/लम्बाई भी)। पत्ति — चलना भी (पैदल सैनिक भी)। पक्षति — पंख की जड़, पक्ष (तिथि — प्रतिपदा)।
अमरकोश ३.३.८७ — नानार्थवर्गः
त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च ।अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) जगत् — चलने वाला भी (संसार भी)। रक्त — नील आदि से रँगा, अनुरक्त (लाल भी)। अवदात — सफ़ेद, पीला, शुद्ध। सित — बँधा हुआ, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.९१ — नानार्थवर्गः
पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते ।निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत् ॥
पुरस्कृत — पूजित, शत्रु द्वारा घेरा गया, आगे किया गया। निवात — आश्रय, वायु-रहित स्थान; और शस्त्रों से न कटने वाला कवच।
अमरकोश ३.३.१२६ — नानार्थवर्गः
व्युत्थानं प्रतिरोधे च विरोधाचरणेऽपि च ।मारणे मृतसंस्कारे गतौ द्रव्येऽर्थदापने ॥
व्युत्थान — रोक, विरोधी आचरण (और समाधि से जागना)। (साधन —) मारना, मृतक-संस्कार, गति, द्रव्य, धन दिलवाना —
अमरकोश ३.३.१२९ — नानार्थवर्गः
तिथिभेदे क्षणे पर्व वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।अकार्यगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रते ॥
पर्व — विशेष तिथि (पूर्णिमा आदि), उत्सव (और गाँठ, अध्याय)। वर्त्म — पलक, मार्ग। कौपीन — अनुचित कर्म, गुप्तांग (लंगोटी)। मैथुन — संगति (जोड़ा), रति।
अमरकोश ३.३.१३६ — नानार्थवर्गः
अभिपन्नोऽपराद्धोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि ।कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि ॥
अभिपन्न — अपराधी, (शत्रु से) ग्रस्त, विपत्ति में पड़ा। कलाप — आभूषण (करधनी), मोरपंख, तरकश, समूह।
अमरकोश ३.३.१५३ — नानार्थवर्गः
वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ ।जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् ॥
वाम — सुन्दर, विपरीत (और बायाँ)। अधम — कम, निन्दित। यातयाम — पुराना (बासी), भोगा हुआ (जूठा)।
अमरकोश ३.३.१५७ — नानार्थवर्गः
स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते ।समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ॥
स्थूलोच्चय — अपूर्णता, हाथियों की मध्यम चाल। समय — शपथ, आचार, काल, सिद्धान्त, सहमति (समझौता)।
अमरकोश ३.३.१८४ — नानार्थवर्गः
शर्करा कर्परांशेऽपि यात्रा स्याद्यापने गतौ ।इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः ॥
शर्करा — ठीकरे का टुकड़ा (कंकड़) भी (शक्कर भी)। यात्रा — (समय) बिताना, जाना (और उत्सव)। इरा — पृथ्वी, वाणी, मदिरा, जल। तन्द्रा — नींद, (थकान से) ऊँघना।
अमरकोश ३.३.२२१ — नानार्थवर्गः
स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ।शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः ॥
प्रभव — जन्म का कारण (मूल), पहली बार प्रकट होने का स्थान (उद्गम)। पारशव — ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता का पुत्र, (लोहे का) शस्त्र।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।
अमरकोश ३.४.२२ — अव्ययवर्गः
ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि श्वः परश्वस्तु परेऽहनि ।तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥
बीता कल — ह्यः। आने वाला कल — श्वः। परसों — परश्वः। तब — तदा, तदानीम्। एक साथ/एक बार — युगपत्, एकदा। सदा — सर्वदा, सदा।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें