📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "गमन" के ८ परिणाम
अमरकोश १.४.२० — कालवर्गः
वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिर्ग्रीष्म ऊष्मकः ।निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥
वसन्त के नाम — पुष्पसमय, सुरभि। ग्रीष्म के नाम — ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप।
अमरकोश २.६.११३ — मनुष्यवर्गः
अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे ।तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम् ॥
नया (बिना पहना) वस्त्र — अनाहत, निष्प्रवाणि, तन्त्रक। धुले हुए दो वस्त्रों का जोड़ा — उद्गमनीय।
अमरकोश २.८.९५ — क्षत्रियवर्गः
यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् ।यात्रा व्रज्याभिनिर्वाणं प्रस्थानं गमनं गमः ॥
सेना लेकर शत्रु पर चढ़ाई — अभिषेणन। प्रस्थान/कूच — यात्रा, व्रज्या, अभिनिर्याण, प्रस्थान, गमन, गम।
अमरकोश ३.२.१८ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्प्रवहो गमनं बहिः ।वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥
लगातार बहना/चलना — प्रवाह, प्रवृत्ति। बाहर जाना — प्रवह। संयम — वियाम, वियम, याम, यम, संयाम, संयम।
अमरकोश ३.२.२९ — सङ्कीर्णवर्गः
निपाठनिपठौ पाठे तेमस्तेमौ समुन्दने ।आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ ॥
पढ़ना — निपाठ, निपठ, पाठ। गीला होना — तेम, स्तेम, समुन्दन। क्लेश — आदीनव, आस्रव, क्लेश। मेल — मेलक, संग, संगम।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.१६२ — नानार्थवर्गः
प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि ।रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः ॥
प्राय — अधिकता (प्रायः), मृत्यु तक अनशन। मन्यु — दीनता, यज्ञ, युद्ध (और क्रोध)। गुह्य — रहस्य, गुप्तांग। सत्य — शपथ, यथार्थ।
अमरकोश ३.५.२४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कोट्याः शतादिसंख्यान्या वा लक्षा नियुतं च तत् ।द्वयष्कमसिसुसन्नन्तं यदनान्तमकर्तरि ॥
'कोटि' (स्त्री॰) को छोड़कर शतम्, सहस्रम् आदि संख्याएँ नपुंसक; 'लक्षा/लक्षम्' विकल्प से; 'नियुतम्' भी। दो स्वरों वाले इस्, उस्, अन् अन्त वाले (हविः, धनुः, कर्म); कर्ता से भिन्न अर्थ में 'अन' अन्त वाले (गमनम्, भोजनम्) —