🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:18 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "गम्" के २९ परिणाम

अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१०.१० — वारिवर्गः
जलोच्छ्वासाः परीवाहाः कूपकास्तु विदारकाः ।नाव्यं त्रिलिङ्गं नौतार्ये स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः ॥
बढ़े जल के निकलने का मार्ग — जलोच्छ्वास, परीवाह; सूखी नदी में खोदा गड्ढा — कूपक, विदारक; नाव से पार करने योग्य जल — नाव्य (तीनों लिङ्गों में); नाव के नाम — नौ (स्त्री॰), तरणि, तरि।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश २.३.४ — शैलवर्गः
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥
पत्थर के नाम — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्; चोटी — कूट (पुं॰/नपुं॰), शिखर, शृंग; खड़ी ढलान/गिरने का स्थान — प्रपात, अतट, भृगु।
अमरकोश २.४.३५ — वनौषधिवर्गः
राजादनं प्रियालः स्यात्सन्नकद्रुर्धनुःपटः ।गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका ॥
चिरौंजी के वृक्ष के नाम — राजादन, प्रियाल, सन्नकद्रु, धनुःपट। गम्हार के नाम — गम्भारी, सर्वतोभद्रा, काश्मरी, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.६७ — वनौषधिवर्गः
एतस्यैव कलिङ्गेन्द्रयवभद्रयवं फले ।कृष्णपाकफलाविग्नसुषेणाः करमर्दके ॥
कुटज के बीज — कलिंग, इन्द्रयव, भद्रयव; करौंदा के नाम — कृष्णपाकफल, आविग्न, सुषेण, करमर्दक।
अमरकोश २.४.१६९ — वनौषधिवर्गः
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरोऽस्य तु ।फलमुद्वेगमेते च हिन्तालसहितास्त्रयः ॥
सुपारी के पेड़ के नाम — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक, खपुर; उसका फल — उद्वेग। ये (ताल, नारियल, सुपारी) और हिन्ताल —
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.६.११३ — मनुष्यवर्गः
अनाहतं निष्प्रवाणि तन्त्रकं च नवाम्बरे ।तत्स्यादुद्गमनीयं यद्धौतयोर्वस्त्रयोर्युगम् ॥
नया (बिना पहना) वस्त्र — अनाहत, निष्प्रवाणि, तन्त्रक। धुले हुए दो वस्त्रों का जोड़ा — उद्गमनीय।
अमरकोश २.८.४७ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वाश्वीनं यदश्वेन दिनेनैकेन गम्यते ।कश्यं तु मध्यमश्वानां हेषा ह्रेषा च निस्वनः ॥
घोड़े से एक दिन में तय की जाने वाली दूरी — आश्वीन (तीनों लिङ्ग)। घोड़े का मध्य भाग — कश्य। घोड़े की हिनहिनाहट — हेषा, ह्रेषा।
अमरकोश २.८.५५ — क्षत्रियवर्गः
त्रिषु द्वैपादयो रथ्या रथकट्या रथव्रजे ।धूः स्त्री क्लीबे यानमुखं स्याद्रथाङ्गमपस्करः ॥
(द्वैप आदि तीनों लिङ्गों में।) रथों का समूह — रथ्या, रथकट्या, रथव्रज। रथ का धुरा/जुआ — धुर् (स्त्री॰), यानमुख (नपुं॰)। रथ का कोई भी अंग — रथांग, अपस्कर।
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश ३.१.३९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तूष्णींशीलस्तु तूष्णीको नग्नोऽवासा दिगम्बरे ।निष्कासितोऽवकृष्टः स्यादपध्वस्तस्तु धिक्कृतः ॥
चुप रहने वाला — तूष्णींशील, तूष्णीक। नग्न — नग्न, अवासस्, दिगम्बर। निकाला हुआ — निष्कासित, अवकृष्ट। धिक्कारा हुआ — अपध्वस्त, धिक्कृत।
अमरकोश ३.१.९१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वृत्ते तु वृत्तव्यावृत्तौ संयोजित उपाहितः ।प्राप्यं गम्यं समासाद्यं स्यन्नं रीणं स्नुतं स्रुतम् ॥
घेरा/चुना हुआ — वृत, वृत्त, व्यावृत्त। जोड़ा हुआ — संयोजित, उपाहित। प्राप्त करने योग्य — प्राप्य, गम्य, समासाद्य। बहा/टपका हुआ — स्यन्न, रीण, स्नुत, स्रुत।
अमरकोश ३.२.१ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रकृतिप्रत्ययार्थाद्यैः सङ्कीर्णे लिङ्गमुन्नयेत् ।कर्म क्रिया तत्सातत्ये गम्ये स्युरपरस्पराः ॥
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अर्थ आदि से समझ लेना चाहिये। क्रिया — कर्म, क्रिया। क्रिया की निरन्तरता हो तो — अपरस्पर।
अमरकोश ३.३.२६ — नानार्थवर्गः
पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि ।परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि ॥
मृग — पशु भी (हिरण भी)। वेग — प्रवाह, तेज़ी। पराग — फूलों की धूल, स्नान का सुगन्धित चूर्ण, धूल।
अमरकोश ३.३.३० — नानार्थवर्गः
यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ।स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रधृणिभूजले ॥
युग — (पुं॰) गाड़ी का जुआ; (नपुं॰) जोड़ा, सत्ययुग आदि। (गो —) स्वर्ग, बाण, पशु (गाय), वाणी, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण, पृथ्वी, जल —
अमरकोश ३.३.३१ — नानार्थवर्गः
लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः ।शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च वराङ्गं मूर्धगुह्ययोः ॥
गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) — स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल। लिंग — चिह्न, जननेन्द्रिय। शृंग — प्रधानता, पर्वत का शिखर (और सींग)। वरांग — सिर, गुप्तांग।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.८७ — नानार्थवर्गः
त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च ।अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) जगत् — चलने वाला भी (संसार भी)। रक्त — नील आदि से रँगा, अनुरक्त (लाल भी)। अवदात — सफ़ेद, पीला, शुद्ध। सित — बँधा हुआ, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१९० — नानार्थवर्गः
अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि ।चक्रं राष्ट्रेऽप्यक्षरं तु मोक्षेऽपि क्षीरमप्सु च ॥
अजिर — विषय, शरीर (और आँगन)। अम्बर — आकाश, वस्त्र। चक्र — राष्ट्र (राज्य) भी (पहिया, समूह भी)। अक्षर — मोक्ष भी (अक्षर-वर्ण, ब्रह्म भी)। क्षीर — जल भी (दूध भी)।
अमरकोश ३.३.२१२ — नानार्थवर्गः
निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः ।पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिषु ॥
केवल — निश्चित (नपुं॰); एक/अकेला, सम्पूर्ण (तीनों लिङ्ग)। कुशल — पर्याप्त, कल्याण (क्षेम), पुण्य (नपुं॰); निपुण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२२४ — नानार्थवर्गः
द्रव्यासु व्यवसायेऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।क्लीबं नपुंसकं षण्डे वाच्यलिङ्गमविक्रमे ॥
सत्त्व — द्रव्य (पदार्थ), प्राण, उत्साह (और सत्त्वगुण) (नपुं॰); प्राणी (पुं॰/नपुं॰)। क्लीब — नपुंसक; पराक्रम-हीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२२७ — नानार्थवर्गः
पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च ।दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता ॥
अपदेश — बहाना (व्याज), लक्ष्य, कारण। कुश — जल भी (कुश घास भी)। दशा — अनेक प्रकार की अवस्था (और बत्ती)। आशा — लम्बी इच्छा (आस) भी (दिशा भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें