📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "गलन" के ६ परिणाम
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —