🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:51 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "गुर" के ३८ परिणाम

अमरकोश १.३.२६ — दिग्वर्गः
बृहस्पतिः सुराचार्यो गीष्पतिर्धिषणो गुरुः ।जीव आङ्गिरसो वाचस्पतिश्चित्रशिखण्डिजः ॥
बृहस्पति के नाम — बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु, जीव, आंगिरस, वाचस्पति, चित्रशिखण्डिज।
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.१०.१९ — वारिवर्गः
क्षुद्राण्डमत्स्यसङ्घातः पोताधानमथो झषाः ।रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः ॥
अण्डों से निकली छोटी मछलियों का समूह — पोताधान। मछलियों के भेद — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि —
अमरकोश १.१०.२५ — वारिवर्गः
मद्गुरस्य प्रिया शृङ्गी दुर्नामा दीर्घकोशिका ।जलाशयो जलाधारस्तत्रागाधजलो ह्रदः ॥
मद्गुर मछली की मादा — शृंगी; जोंक जैसा जलचर — दुर्नामा, दीर्घकोशिका। जलाशय के नाम — जलाशय, जलाधार; उनमें अथाह जल वाला — ह्रद।
अमरकोश २.२.१६ — पुरवर्गः
कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम् ।स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका ॥
कबूतरों के बैठने का छज्जा — कपोतपालिका, विटंक (पुं॰/नपुं॰); द्वार — द्वार् (स्त्री॰), द्वार, प्रतीहार; आँगन का चबूतरा — वितर्दि, वेदिका।
अमरकोश २.४.६१ — वनौषधिवर्गः
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ।काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥
कटहल के नाम — पनस, कण्टकिफल। जल-बेंत (हिज्जल) के नाम — निचुल, हिज्जल, अम्बुज। कठूमर (जंगली गूलर) के नाम — काकोदुम्बरिका, फल्गु, मलयू, जघनेफला।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.१४९ — वनौषधिवर्गः
पुनर्नवा तु शोथघ्नी वितुन्नं सुनिषण्णकम् ।स्याद्वातकः शीतलोऽपराजिता शणपर्ण्यपि ॥
पुनर्नवा के नाम — पुनर्नवा, शोथघ्नी; चौपतिया — वितुन्न, सुनिषण्णक; शणपर्णी (सन-भेद) — वातक, शीतल, अपराजिता, शणपर्णी।
अमरकोश २.५.३० — सिंहादिवर्गः
दंशी तज्जातिरल्पा स्याद्गन्धोली वरटा द्वयोः ।भृङ्गारी झीरुका चीरी झिल्लिका च समा इमाः ॥
छोटा डाँस — दंशी; ततैया — गन्धोली, वरटा (पुं॰/स्त्री॰); झींगुर — भृंगारी, झीरुका, चीरी, झिल्लिका (समानार्थक)।
अमरकोश २.६.२२ — मनुष्यवर्गः
आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ।गणिकादेस्तु गाणिक्यं गार्भिणं यौवतं गणे ॥
गर्भवती — आपन्नसत्त्वा, गुर्विणी, अन्तर्वत्नी, गर्भिणी। समूह — गणिकाओं का 'गाणिक्य', गर्भिणियों का 'गार्भिण', युवतियों का 'यौवत'।
अमरकोश २.६.७२ — मनुष्यवर्गः
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ॥
शरीर के और नाम — काय, देह (पुं॰/नपुं॰), मूर्ति, तनु, तनू (स्त्री॰)। पंजा (पैर का अगला भाग) — पादाग्र, प्रपद। पैर — पाद, पद्, अंघ्रि, चरण (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१२७ — मनुष्यवर्गः
कालीयकं च कालानुसार्यं चाथ समार्थकम् ।वंशिकागुरुराजार्हलोहकृमिजजोङ्गकम् ॥
एक सुगन्धित लकड़ी — कालीयक, कालानुसार्य। अगर के समान अर्थ वाले नाम — वंशिका, अगुरु, राजार्ह, लोह, कृमिज, जोंगक।
अमरकोश २.६.१२८ — मनुष्यवर्गः
कालागुर्वगुरु स्यात्तु मङ्गल्या मल्लिगन्धि यत् ।यक्षधूपः सर्जरसो रालसर्वरसावपि ॥
काला अगर — कालागुरु, अगुरु। चमेली जैसी गन्ध वाला अगर — मंगल्या, मल्लिगन्धि। राल (धूप) — यक्षधूप, सर्जरस, राल, सर्वरस —
अमरकोश २.६.१३४ — मनुष्यवर्गः
कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः ।गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥
कपूर, अगर, कस्तूरी और कंकोल को मिलाकर बना लेप — यक्षकर्दम। शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक, विलेपन।
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.१३ — ब्रह्मवर्गः
छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः ।एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः ॥
शिष्य — छात्र, अन्तेवासी, शिष्य। नया-नया पढ़ने वाला — शैक्ष, प्राथमकल्पिक। एक ही वेद-व्रत का साथ पालन करने वाले — सब्रह्मचारी (सहपाठी)।
अमरकोश २.७.१४ — ब्रह्मवर्गः
सतीर्थ्यास्त्वेकगुरवश्चितवानग्निमग्निचित् ।पारम्पर्योपदेशे स्यादैतिह्यमितिहाव्ययम् ॥
एक ही गुरु के शिष्य — सतीर्थ्य, एकगुरु। अग्नि-चयन (वेदी-निर्माण) कर चुका — अग्निचित्। परम्परा से चला आया उपदेश — ऐतिह्य; 'इतिह' अव्यय भी।
अमरकोश २.७.३४ — ब्रह्मवर्गः
पर्येषणा परीष्टिश्चान्वेषणा च गवेषणा ।सनिस्त्वध्येषणा याच्ञाभिशस्तिर्याचनार्थना ॥
खोज — पर्येषणा, परीष्टि, अन्वेषणा, गवेषणा। (गुरु आदि से) आदरपूर्वक प्रार्थना — सनि, अध्येषणा। माँगना — याच्ञा, अभिशस्ति, याचना, अर्थना।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.८.६ — क्षत्रियवर्गः
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः ।रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥
द्वारपाल — प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित, दर्शक। रक्षकों का दल — रक्षिवर्ग, अनीकस्थ। अधिकारी — अध्यक्ष, अधिकृत।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश २.१०.७ — शूद्रवर्गः
रङ्गाजीवश्चित्रकरः शस्त्रमार्जोऽसिधावकः ।पादकृच्चर्मकारः स्याद्व्योकारो लोहकारकः ॥
चित्रकार — रंगाजीव, चित्रकर। हथियारों पर धार/चमक लगाने वाला (सिकलीगर) — शस्त्रमार्ज, असिधावक। जूते बनाने वाला — पादकृत्, चर्मकार। लोहार — व्योकार, लोहकारक।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.२६ — शूद्रवर्गः
वीतंसस्तूपकरणं बन्धने मृगपक्षिणाम् ।उन्माथः कूटयन्त्रं स्याद्वागुरा मृगबन्धनी ॥
पशु-पक्षियों को फँसाने का साधन — वीतंस। फन्दा (पकड़ने का यन्त्र) — उन्माथ, कूटयन्त्र। हिरण पकड़ने का जाल — वागुरा, मृगबन्धनी।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.७ — सङ्कीर्णवर्गः
वर्धनं छेदनेऽथ द्वे आनन्दनसभाजने ।आप्रच्छन्नमथाम्नायः सम्प्रदायः क्षये क्षिया ॥
काटना — वर्धन, छेदन। (मिलने पर) कुशल-प्रश्न आदि से प्रसन्न करना — आनन्दन, सभाजन, आप्रच्छन्न। गुरु-परम्परा से प्राप्त उपदेश — आम्नाय, सम्प्रदाय। क्षय — क्षय, क्षिया।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.३.२० — नानार्थवर्गः
पेटकस्त्रिषु वृन्देऽपि गुरौ देश्ये च देशिकः ।खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरेऽपिच जालिकः ॥
पेटक — समूह भी (पिटारा भी)। देशिक — गुरु, देश का निवासी (या मार्गदर्शक)। खेटक — गाँव (खेड़ा), ढाल। जालिक — मछुआ भी (जाल डालने वाला/मकड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
अमरकोश ३.३.१०० — नानार्थवर्गः
स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु ।धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् ॥
संविद् (स्त्री॰) — ज्ञान, वार्तालाप, प्रतिज्ञा (सहमति), युद्ध, नाम। उपनिषद् — धर्म, रहस्य (गूढ़ ज्ञान)। शरद् — एक ऋतु, वर्ष।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।
अमरकोश ३.५.१९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
दृतिसीमन्तहरितो रोमन्थोद्गीथबुद्बुदाः ।कासमर्दोऽर्बुदः कुन्दः फेनस्तूपौ सयूपकौ ॥
(पुल्लिंग —) दृति (मशक), सीमन्त (माँग), हरित, रोमन्थ (जुगाली), उद्गीथ (सामगान), बुद्बुद (बुलबुला), कासमर्द, अर्बुद (गाँठ/दस करोड़), कुन्द, फेन, स्तूप, यूप —
अमरकोश ३.५.२५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रान्तं सलोपधं शिष्टं रात्रं प्राक्संख्ययान्वितम् ।पात्राद्यदन्तैरेकार्थो द्विगुर्लक्ष्यानुसारतः ॥
(नपुंसक —) 'त्र' अन्त वाले (पात्रम्, क्षेत्रम्); 'ल' उपधा वाले शेष (कुलम्); संख्या पहले होने पर 'रात्र' (त्रिरात्रम्); पात्र आदि अकारान्त से बना समाहार-द्विगु (पंचपात्रम्) — प्रयोग के अनुसार।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें