🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:31:21 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "गोत्र" के १२ परिणाम

अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.३.१ — शैलवर्गः
महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ।अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः ॥
पर्वत के नाम — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, अद्रि, गोत्र, गिरि, ग्रावन्, अचल, शैल, शिलोच्चय।
अमरकोश २.६.३४ — मनुष्यवर्गः
समानोदर्यसोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः ।सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ॥
सगा भाई (एक माँ से जन्मा) — समानोदर्य, सोदर्य, सगर्भ्य, सहज। सम्बन्धी — सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।
अमरकोश ३.३.१८९ — नानार्थवर्गः
मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च ।सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च ॥
पोत्र — सूअर का थूथन, हल (का फाल)। गोत्र — नाम भी (वंश, पर्वत भी)। सत्र — आवरण, यज्ञ (लम्बा), सदा का दान (सदावर्त), वन।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें